6 - Klozadur

AR YEZH HAG HE ZALVOUDEGEZH :

Setu amañ termenadur ur yezh hervez Philippe BLANCHET, dave : « Entre droits linguistiques et glottophobie, analyse d'une discrimination instituée dans la société française », Les cahiers de la LCD, vol. 7, no. 2, 2018, pp. 27-44. (32)

   > « Les langues et façons de parler sont des attributs des personnes : les langues et les expressions linguistiques des personnes contribuent de façon primordiale à leur socialisation, à leur développement éducatif et culturel, à leur personnalité, à leur(s) identité(s) individuelle(s), à leur façon d'être au monde et de l'interpréter, à leurs relations humaines et sociales : ce ne sont pas des outils extérieurs à la personne. Amener ou forcer une personne à s'exprimer dans une ou d'autres langues que celle(s) qui la constitue(nt) en personne spécifique revient à imposer à la personne de se transformer en profondeur, de devenir étrangère à elle-même (on appelle aussi cela l'aliénation). »

   > « Les langues et façons de parler sont des attributs des groupes : les personnes vivent sauf exception dans des communautés sociales, et les langues et expressions linguistiques contribuent à la constitution de ces relations sociales, à leur développement, à l'expression et à l'identification des appartenances, aux particularités et créativités de ces communautés ; et ceci d'autant plus quand il s'agit d'une communauté linguistique, car si les caractéristiques linguistiques qui la constituent disparaissent, la communauté disparaît en tant que telle (on appelle aussi cela un ethnocide ). »

   > « Les langues et façons de parler sont des ressources culturelles : la créativité intellectuelle et la transmission des patrimoines culturels spécifiques issus de cette créativité spécifique sont fortement liées aux langues ( chants, oraliture, littérature, inventions, ethnosciences et ethnotechniques, éducation…) ; or il existe des droits culturels qui impliquent la reconnaissance de droits linguistiques, d'autant qu'une expression culturelle est fortement modifiée, voire annihilée si son ressort linguistique est détruit ou remplacé ( on appelle aussi cela un ethnocide ). »

Kompren a reer splann an dalc'hoù a zo d'ur yezh. E-keñver ar brezhoneg ez eo un afer grevus dre ma'z eo anv aze eus steuziadenn ar brezhoneg da vat hag hini ar Vretoned o-unan da heul : hini hon hentadoù, hini hon tadoù kozh, hini hon tud... Hag hon hini ? Ha kavout a ra deomp omp  Bretoned c'hoazh ?...

Doareoù nevez zo deomp ha ne welomp ket mui ar bed e-giz gwechall ; pell emaomp 'ta diouzh soñjoù Angela DUVAL. Aet eo diganeomp an troioù-lavar kozh staget ouzh al loened, ouzh an douar, ouzh an natur.  Koulz lâret e tisoñjomp doare hengounel ar vro... War-nes mervel emañ hor brezhoneg ha bezañ treuzkaset an hêrezh-mañ abaoe keit-all ! Ha petra hon eus graet anezhi ? 

Lavaret e vez eo ar brezhoneg ur yezh 1500 bloaz met lavarout a ran-me ez eo anv kentoc'h eus 2000 bloaz d'an nebeutañ rak emgannoù a oa bet etre J. César hag ar Gelted en o zouez ar Vretoned dija e fin ar c'hantved kent Jezus Krist. Orin hor yezh a zo staget marteze ouzh ur stumm kozh eus ar predeneg pe c'hoazh ouzh ur stumm disheñvel hag a vije deuet da vezañ ar predeneg diwezhatoc'h. Perak e laoskomp ar brezhoneg mervel hag eñ ur yezh eus ar re goshañ en Europa ? N'omp ket mui Breton neuze ?

(32) « Entre droit et glottophobie, analyse d'une discrimination instituée dans la société française », Philippe BLANCHET, Professeur de sociolinguistique et didactique des langues. Les cahiers la LCD vol 7, n° 2.2018. pp 27-44

- 107 -

Gwir eo marteze pa vez lakaet ar yezh d'ur gwir « organ » gant P. BLANCHET : hervezañ « ce ne sont pas des outils extérieurs à la personne » ; gouglevet eo emañ ar yezhoù liammet strizh ouzh an dud o-unan... Hogen, piv a zesko, a-benn nebeut, brezhoneg war barlenn o zud ? Piv a c'hello klevout brezhoneg an hendadoù da vare e vugaleaj ? Petra e teu da vezañ liammoù strizh an dud gant ar brezhoneg ?

En enep, ar fed bezañ kollet hon identelezh vreton ne seblant ket bezañ gwir ouzh sevenadur Breizh awenet kaer gant spered ar yezh. Kement-mañ a zo displeget deomp gant P BLANCHET : « Les langues et expressions linguistiques contribuent à la constitution de ces relations sociales, à leur développement, à l'expression et à l'identification des appartenances, aux particularités et créativités de ces communautés »

Neuze, n'eo ket gwir evit doare pa vez anv eus ar c'hultur a gas c'hoant da dostaat ouzh ar brezhoneg a-benn aweniñ muioc'h ar grouidigezh... Setu soñj (33) Pascal JAOUEN o lârout deomp : « N'ayons pas honte de le dire : nous sommes plusieurs à être amputés de notre langue. Alors j'invite tous les Bretons à en faire autant, et à réintroduire cette langue dans le quotidien ».

Perak emañ-eñ o klask lakaat war-wel e yezh kollet en dro ? E labour a ra berzh kement ma n'en deus ket ezhomm eus ar brezhoneg a-benn kont.. Koulskoude e vank ar brezhoneg dezhañ.

Memes mod gant Yann TIERSEN « Avoir appris le breton m'a permis de me comprendre et d'être plus calme ». (34)

Ar ger « Amputé » distaget gant Pascal JAOUEN eo « divrec'hiet » e brezhoneg. Setu ur skeudenn du degaset gant ehan an treuzkas zo bet... Aze ez eus un doare da brederiañ, un doare da ezteuler, un doare da grouiñ hag a zo bet tennet diganeomp... Distroet omp bet diouzh spered breton... Lavarout a rafen « dibennet » neuze.

Koll ar yezh en do digoret frank nor da identelezh c'hall ha pegañ en do graet dre forzh un identelezh all ouzh ar Vretoned. Setu un arroudenn all eus labour P. BLANCHET

« Parce qu'à ce moment-là, dans ce château, le roi a décidé que tous ceux qui vivaient dans son royaume devaient parler français », Emmanuel Macron, président de la République française, visitant une école, 16 septembre 2017, propos accompagnés du tweet « Retour sur un acte fondateur de notre identité : l'ordonnance de Villers-Cotterêts. » « De tels propos paraissent dès lors légitimes, et évidemment légaux, renforçant la légitimation perçue de la glottophobie. » (32)

Frazenn diwezhañ an arroudenn a ziskouez splann ar pezh a felle din lakaat war wel : « an trap » bet lakaet e pleustr gant an trede Republik dreist-holl : « Kred buhezel ofisiel Bro-C'hall » an hini eo am bez bet tro d'ober alies gantañ.

Evelkent, ma vije bet splann an identelezh c'hall, penaos displegañ c'hwitadenn an dael a oa bet savet gant N. SARKOZY evit spisaat identelezh vroadel c'hall-mañ ? Kalz luzhietoc'h e oa bet moarvat intrudu ar Prezidant: Ha ne oa ket bet pal an dael-se termeniñ identelezh ar C'hallaoued gant emplegoù resis, da skouer an hini da heul : steuziadur politikel ar pobloù a-orin o vevañ e Bro-C'hall a-viskoazh hag a-raok ar Franked zokén ?

P BLANCHET a resisa :

« En termes d'illégalité des discriminations linguistiques, la France a donc déjà pris depuis les années 1970 des engagements juridiques internationaux ( qu'elle ne respecte pas ). Il est à cet égard frappant que la Déclaration des Droits de l'Homme et du Citoyen de 1789 ne comporte aucune mention de droits linguistiques, et l'on sait bien pourquoi : l'unicité linguistique a été construite à ce moment comme pilier de l'unité nationale, pensée comme ne pouvant fonctionner que sur la base d'une unification/uniformisation de la population. » (32)

(32) « Entre droit et glottophobie, analyse d'une discrimination instituée dans la société française », Philippe BLANCHET

(33) Conférence Pascal JAOUEN, artiste, le 9/08/19, Festival Interceltique de Lorient Agence Bretagne Presse

(34) Yann TIERSEN , artiste, Journal de la Bretagne N°4 14 mai 2019 (20)

- 108 -

Evelkent ez eus pobloù dindan dalc'h Bro-C'hall... Jean-Jacques MONNIER ( istorour ), a zegas deomp da soñj eus ar pobloù a zo e Bro-C'hall : Eizh a zo anezho hervezañ hag e c'haller soñjal ez eus kement a yezhoù moarvat... Conférence du 4 Mai 2019 à Rennes « Pourquoi l'histoire de la Bretagne est-elle si mal connue ? Petite histoire de l'écriture et de l'enseignement de l'histoire de Bretagne. »

Daoust d'ar fedoù-mañ emañ an unvanadur o vont war-raok neuze… Hag e vefe kollet ar soñjoù diwar-benn ar brezhoneg eztaolet ganeoc'h ? Setu int berr-ha-berr...

1) Dinec'hus ez eo ur yezh :

- Ar gwir da c'houzout piv omp ; eus pelec'h emaomp o tont pezh a sikour an dud evit sturiañ o buhez.

- Degas a ra ar yezh muioc'h a sederoni d'an dud en ur vezañ liammet d'un dra gwirion.

2) E-keñver an identelezh :

- Ar yezh zo liammet d'ur c'hultur a zo liammet e-unan d'an Istor.

- Hor gwriziennoù eo.

- Ur bopl eo ar Vretoned.

- Un hêrezh eo.

- Kas ar ra ar c'hoant d'en em dolpañ ha difenn hon identelezh.

3) Ar fed denel :

- Pep yezh he deus he mod da soñjal dezhi hec'h unan.

- Degas a ra dinded, embann a ra orin pep hini, degas a ra an doare da zaremprediñ.

- Rekiz eo al liested hag an diseurted evit an denelezh.

- A-drugarez d'ar yezh e vez miret al liamm etre ar c'hultur ha talvoudoù 'zo.

« AMZER AR YEZH » HAG HEC'H EMDROÂDUR...

Souezhet bras e oan bet pa' m boa bet desket er skol-veur e veze staget kozh -Noe ouzh gerioù zo al lostger « os » a c'hallje bezañ displeget ha gant-se diskouez mat ster ar ger. Setu ur skouer bet roet deomp : ar ger « mab ».

Gwechall gozh e veze graet gant « mapos » deuet da vezañ « map » hiziv. « Mapos » orin mab a zeu da « mapi » (du fils) evit merkañ ur renadenn-anv. Dont a ra da « mapu » (au fils) evit merkañ ur renadenn-doareen (complément d'attribution). Pa gouezhas tamm ha tamm al lostger-se etre ar IVet kantved hag ar VIet kantved e voe ret ober gant reolennoù all. Gant arver an araogennoù eo e voe staget ouzh ar frazenn he ster gwirion peurliesañ: chomet e oa bet neuze talvoudegezh vat an troiennoù « du fils » pe « au fils» ha kement zo.

Resisaat a ran kement-mañ peogwir ez eo ur merk eus emdroâdur ar brezhoneg ( ar predeneg d'ar mare-se ) kroget pell zo hag a gendalc'h hiziv c'hoazh... Implij an araogennoù a zo un emdroâdur a-bouez abaoe pemzek kantved da nebeutañ... An arbennigourien a c'hallo lakaat arver an araogennoù evel un emdroâdur pennañ pe get o vezañ ma voe cheñchet kaer ganto framm ar frazenn...

Hir-hir ez eo « amzer ar yezh » a-benn kont gant meur a emdroâdur bet o cheñch stumm yezh ar Vretoned. Pemzek kantved ha muioc'h c'hoazh moarvat!

Setu perak ez eo fur a-walc'h, diouzh ma soñj, lakaat pep kemm c'hoarvezet gant ar yezh evel un elfenn eus hec'h emdroâdur dezhi. Padal ez eus un diforc'h etre emdroâdurioù savet gant ar bopl hec'h-unan hag emdroâdurioù savet diwar ul levezon deuet eus diavaez ar yezh... Levezon al latin da skouer.

Istor sokial ar yezh a zo fonnus hag Istor Breizh ken puilh-all. An daoù zanvez-mañ a stern Istor ar yezh. E-barzh an danvezioù-se e kaver perzh ideologiezh Vro-C'hall hag he levezon groñs war vuhez ar Vretoned : levezon war ar vuhez sokial, levezon war ar soñjoù politikel, levezon war an identelezh ha levezon war ar brezhoneg, war ar gallo...ha me oar.

- 109 -

Met daoust hag-eñ e voe levezon Bro-C'hall un emdroâdur evit gwir ? Divizoù an dispac'h bras a-zivout yezhoù ar vro o deus degaset o raskadur e gwirionez. Padal ez eo deuet un emdreiñ diwar-se memestra peogwir ez eus bet tud o talañ ouzh tonkelour spontus ar brezhoneg hag ez eus hiziv c'hoazh tud o stourm evit mirout ar yezh bev... An emzalc'hioù-se a verk emdroâdur tachenn sokial ar yezh gant an holl skodoù staget outi.

P. BLANCHET a skriv da skouer :

« La majorité des décideurs politiques ignore les textes internationaux ratifiés par la France et ne voit pas que la politique linguistique française constitue un manquement grave aux droits humains. C'est que l'idéologie aveugle. Une idéologie, au sens gramscien, est un système hégémonique d'explication du monde qui exclut toute alternative et toute discussion. Il relève de la croyance et non de la réflexion. Le français a été érigé en véritable religion d'État en France, totem central de l'unité nationale ( pensée comme une uniformisation autour d'une langue commune unique et unifiée ) depuis la Révolution, surtout à partir de la Terreur et d'autant à partir de la mise en œuvre d'une politique coloniale offensive aussi bien intérieure qu'extérieure, par la IIIe République. » (32)

Ouzh ar brezelioù bet degaset ganto poanioù direizh d'ar pobloù e voe staget e Breizh labourioù skrivagnerien o doa klasket pouezañ war dazont ar yezh... Emdroâdurioù ar yezh a oa bet drezo hag unvaniezh ar brezhoneg a zo an hini bennañ. Aze e c'haller degas soñj d'an dud en dro ez eo « ar peurunvan » ur mod skrivañ ; Ur mod skrivañ bet boulc'het dija pa'z eo bet klasket tostaat ar rannyezhoù an eil re ouzh ar re-all : al leoneg, ar c'herneveg, an tregereg, ar gwenedeg evit echuiñ. Ha c'hoazh e oa bet reizherien all diagent ur c'hantved en araok da nebeutañ.

Ur yezh skoueriekaet ( standard ) zo bet stummet evel-henn deuet da vezañ ar mod skrivañ gant al lodenn vrasañ eus ar vrezhonegerien gouest da skrivañ anezhañ hiziv.

Evel just ne vez ket « distaget ar soniadoù » dre ur yezh skrivet... Met ur yezh « skoueriekaet » a oa ret a-benn ma treuzvevfe ar brezhoneg hag identelezh ar Vretoned o-unan. Arabat disoñjal e oa ar brezhoneg lakaet d'un dra warlerc'hiet ha didalvoudus ; prest da vervel neuze evit lod... Met ne oa ket an holl dud a oa a du gant-se. Evurusamant!

Skodoù zo bet neuze hag a zo anezho hiziv c'hoazh. Setu soñj Alber MEMMI : « PORTRAIT DU COLONISE précédé du portrait du colonisateur » (23).

« Dans le conflit linguistique qui habite le colonisé, sa langue maternelle est l'humiliée, l'écrasée. Et ce mépris, objectivement fondé, il finit par le faire sien. De lui-même, il se met à écarter cette langue infirme, à la cacher aux yeux des étrangers, à ne paraître à l'aise que dans la langue du colonisateur. En bref, le bilin­guisme colonial n'est ni une diglossie, où coexiste un idiome populaire et une langue de puriste, appartenant tous les deux au même univers affectif, ni une simple richesse polyglotte, qui bénéficie d'un clavier supplémentaire mais relativement neutre ; c'est un drame linguistique. »

(32) « Entre droit et glottophobie, analyse d'une discrimination instituée dans la société française », Philippe BLANCHET

(*) Antonio GRAMSCI est un homme politique du parti communiste italien il pensait que la culture est un outil politique de la domination des masses et de fait il a imaginer le rôle du communisme en ce sens, en opposition à l'emprise de la culture hégémonique bourgeoise.

(23) «  Portrait du colonisé précédé du portrait du colonisateur  », Albert MEMMI, écrivain.

- 110 -

Pa vez lennet an disoc'hoù diwar ar goulenn : 3-6 Sevenadur Bro-C'hall bet lakaet uhelloc'h eget hini Breizh er mare-se ? e vez stadet ez eus 66% eus ar respontoù a gadarna e veze lakaet sevenadur Bro-C'hall uhelloc'h er speredoù da vat!

Daoust da-se e veze staget ouzh ar brezhoneg un dalvoudegezh gwir gant an dud-kozh. Ha pa ne vije gouezet ar mod skrivañ gant kalzik anezho e chome ar brezhoneg mod kehentiñ ar vro evito a-drugarez d' e stumm komzet. Hag a-bouez e oa evit an dud anavezout :

- lusk ar frazennoù degaset gant un taol-mouezh eus ar c'hentañ, hini yezh ar vro eo,

- an heuliadoù gerioù ivez...

- spered ar yezh e-unan gant troioù lavar resis gouezet mat-kenañ gant un darn vrasañ eus ar Vretoned,

- ar mod soñjal degaset gant framm ar yezh...

Neuze eo savet un enebiezh ouzh stumm ar peurunvan trapenn da wander ar brezhoneg standard e-keñver mod distagañ ar yezh hag ar santimant e vije bet stummet ur yezh all, unan ne glotje ket gant hini hon tud-kozh. Setu penaos e grogas un diglosiezh e-kreizig-kreiz ar brezhoneg...

Reizhwiriek ez eo ersav an dud e-keñver ar gudenn-mañ ha se zo embannet sklaer-tre dre ar respontoù. Met ken direizh all eo pa vez anv eus dinac'hañ ar brezhoneg skoueriekaet rak disheñvelderioù a zo anezho etre ar yezh kozh hag hini an « Diwaniz ».

Kement-mañ a verk e vefe mat d'an dud gouzout ez eo bet unvanet a-walc'h ar brezhoneg betek an XVIvet kantved ( nemet ar gwenedeg a oa aet, adalek an XIIet kantved, gant e hent diouzh peurest ar brezhoneg ) hag e vod skrivañ betek an XVIIvet kantved.

Merket eo ivez, en ur mod, ne vez ket dalc'het kont gant lod eus an etrekompren degaset gant ar brezhoneg skoueriekaet a blijfe d'an dud ma vefe-eñ ledannet war Breizh istorel a-bezh.

Evit ar pezh a sell ouzh istor ar yezh setu da skouer arroudennoù eus div gentel bet roet deomp er skol veur Roazhon : unan diwar-benn « ar yezhoù predenek » (35) ha unan-all a-zivout « stummoù ha normoù ( staget ouzh istor ar yezh ) » (36) :

« Goude koll ar silabennoù diwezhañ etre 400 ha 600, ar yezh-se a vanas unvan a-walc'h betek an XIet kantved. An dud en em gomprene kenetrezo eus Stratclut ( Strathclyde, Ecosse hiziv )  betek Bro-Wened. Ne oa, e gwirionez, er mare-se, nemet disheñvelderioù rannyezhel. Goude an XIIet kantved, ar boulc'h etre ar c'hembraeg hag an div rannyezh arall a yeas da zonaat ha da ledanaat. En XIIet kantved, yezhoù disheñvel e oant, daoust d'ar gomzerien bout gouest da gompren an darn vrasañ eus ar yezh arall, a laras er mare-se Gerallt CYMRO ( Giraud De CAMBRIE) ur c'hembread desket bras, eus an XIIvet kantved ivez. Goude 1200, e krogas ivez ar c'herneveureg hag ar brezhoneg da vonet pelloc'h an eil diouzh egile. Daoust da se e vanent nes a-walc'h betek ar XVet kantved evit chom komprenadus ( meizhadus ). »(35)

« Da eil e vo studiet penaos e teuas ar brezhoneg e-unan da vout rannet e rannyezhoù. Gorrek e voe al lusk da gentañ, tra ma chomas stad ar brezhoneg kreñv a-walc'h er gevredigezh. An diforc'h etre ar gwenedeg hag ar peurest eus ar brezhoneg a zerouas en XIIet kantved. Ret eo gortoz betek ar XVIet kantved evit gwelet rannidigezh rannyezhoù ar c'h-KLT. »

(35) « Ar yezhoù predennek », Stephan MOAL, Maître de conférence université Rennes 2

(36) « Stummoù ha normoù », Stephan MOAL, Maître de conférence université Rennes 2

- 111 -

« A-hend-all, e voe implijet ur yezh lennegel unvan betek deroù ar XVIIvet kantved : penegwir ne oa ket kalz a ziforc'h etre ar rannyezhoù pellañ ; pa oa graet gant ar brezhoneg en holl zarempredoù, el lennegezh skrivet, er skolioù, ar yezh a vane difiñv a-walc'h, unvan a-walc'h. Goude ar XVIet kantved, pep rannyezh a ya buanoc'h-buanañ war un hent disheñvel ; Stad an traoù zo aet war washaat abaoe an XIXet kantved, pa ehanas ar gevredigezh vrezhoneg da vout unyezhek, pouez ar galleg o vezañ pouneroc'h war ar yezh gant red an amzer, dreist-holl abaoe 1900. Studi istor ar yezh zo ret, rak ne gomprener netra eus he stad a-vremañ hep klask en istor ar perag hag ar penaoz » (35)

«... Dre ma yae war gresk an diforc'h etre ar rannyezhoù eo bet gwelet an doare skrivañ, hag a oa unvan a-walc'h betek ar 17 vet kantved, o kemer stummoù disheñvel hervez rannyezhoù ar skrivagnerien... »

« ...En 20vet kantved nemetken e voe klasket lakaat skriturioù ar rannyezhoù da dostaat en dro an eil d'egile ; Dre ma cheñche an distagadur e veze klasket reizhañ ar skritur, evel ma reas an Tad Maner e 1659, evit tostaat ar brezhoneg skrivet ouzh ar yezh komzet. Evit ar skriturioù modern ez eus bet klasket ivez, mui pe vui, derc'hel kont eus lod eus kavadennoù ar fonetikourien hag ar fonologourien. » (36)

Evel-henn e vez merket splann gant Istor ar yezh ez eo kozh a-walc'h ar gudenn etre ar yezh komzet hag an hini skrivet.. N'eo ket ur gudenn deuet war wel e-kerzh an eil brezel bed hepkén evel ma vez roet d'an dud da grediñ gant lod. An dud-se a sell ouzh ar peurunvan evel ur yezh dianv mik gant tud ar vro. Gwashoc'h c'hoazh e klaskont liammañ groñs he gwriziennoù yezhoniel ouzh ar vroadelouriezh vreizhat, ar c'henlabour gant an Nazied ha skoueriekadur ar yezh

Setu un arroudenn all a lec'hia an danvez-mañ e mare an henvrezhoneg dija:

« Skrivet e veze heñvel a-walc'h an eil ouzh eben, betek an XIvet Kantved, an holl yezhoù predenek kozh (henvrezhoneg, hengembraeg, hengerneveg) diazezet o skritutioù war al latin ».

Soniadoù a veze er yezh kozh ( brezhoneg kozh betek an XIet kantved ; an henvrezhoneg ) ne oa ket anezho e latin. Gant-se e oa diaesterioù evit aroueziañ soniadoù henvrezhoneg a oa dre skritur al latin ; ha daoust d'an diforc'hioù a oa etre ar modoù mouezhiañ e brezhoneg, hini ar skrivañ pe hini al lenn, eo bet dalc'het gant ar skritur kozh betek an XIvet kantved.

Merzout a reer ez eo keñveriek kudenn ar « peurunvan » hiziv : lakaat war wel soniadoù a veze klevet diouzh komzoù hon tud, hon tud-kozh...

Setu un arroudenn all diwar benn ar c'hrennvrezhoneg :

« Unvan a-walc'h e oa skritur ar c'hrennvrezhoneg dre vras, e-skoaz ar yezhoù all en Europa da vihanañ, peogwir ne oa hini ebet a gement a vez bet peurstabilaet he doare skrivañ d'ar c'houlze-se. Ur yezh unvan a oa neuze, anavezet gant an dud desket. Rannyezhoù a oa ivez d'ar mare-se dija, moarvat, met da grediñ zo ne oa ket ken bras kemm etrezo evel ma'z eus bremañ. Rannyezhoù bras an deiz-hiziv ez eo nevez a-walc'h o ferzhioù ; Ar pezh n'haller ket gouzout resis avat, eo hag-eñ e oa disheñvelderioù all a vije bet kollet abaoe. »

Ar gudenn a zo kozh neuze ha n'eo ket echu. Met stummoù ar brezhoneg standard a zo ar peurunvan en o zouez a gemer perzh eus emdroâdur ar yezh da vat hag aboe pell. Ur fed eo. Vertuzioù zo dezho hag a zo d'ar peurunvan hiziv c'hoazh ha ne ya ket a-enep ar gomz. Dav eo kenderc'hel da lakaat an traoù da glotañ mat etre an daoù vod kehentiñ evelkent...

(35) « Ar yezhoù predennek », Stephan MOAL, Maître de conférence université Rennes 2

(36) « Stummoù ha normoù », Stephan MOAL, Maître de conférence université Rennes 2

- 112 -

Hiziv ez eus kalzig a skouerioù o verkañ splann talvoudegezh ar peurunvan :

1)- En abadenn « pesa mod 've lâr't? » RadioBreizh Serges BOZEG a resisa reolennoù an distagadur:

- Evel-henn, distagadur eus « Ti rhu » : amañ 've kreñvaet soniad al lizerenn R rak gourel eo ar ger « ti »

- Er memes mod, distagadur eus « un daol ruz » : amañ n'eo ket kreñvaet soniad al lizherenn r rak benel eo ar ger « taol »

Diaes eo neuze d'unan bennak bezañ ampart war an distagadur pa n' oa ket bet desavet gant Brezhonegerien a-vihanik..

2)- Ur skouer all diwar al levr « Kanañ a ri » rimadelloù e-leizh ennañ : ar ger madigoù klevet war un ton mod gwened.

- Skritur « madigoù » e kerneveg a zo disheñvel diouzh « madigeu » e gwenedeg ; Chom a reont tost memestra skritur ar gerioù an eil ouzh egile. An distagadur a zo « maDIGoù » e kerneveg ha bezañ « madigEU » e gwenedeg. Ouzhpenn an taol-mouez  e vez klevet ar son "gj" evit al lizherenn "g" e gwenedeg pa vez lakaet ur vogalenn pe al lizherenn "w" war he lerc'h. Neuze  « maDIGoù »  a vez distaget  "madigjEU" e gwenedeg. 

- Neuze ez eo diaes ken ha ken evit un den a Vro Gerne da skouer gout, en degouezh-mañ, gant petra e klot ar « madigjGEU » dre gomz padal ez eo aes a-walc'h gouzout ar glotadenn dre ar skritur: madigoù/madigeu.

3)- Ur skouer all c'hoazh : merzet 'm eus ne vez gouezet an « dreist ambilh » ( pe an anaforenn ) mui er vro evit doare. Evel-henn pa vez lâret d'unan bennak « Ar vartoloded a zo kalet o buhez » e chom estonet un den o klevout ar stumm-mañ. Kouskoude ez eo ur stumm boas e brezhoneg ha kozh a-walc'h ouzhpenn-se. Seurt stummoù a vez degaset d'an dud o teskiñ brezhoneg dre ar brezhoneg standard.

A-benn kont ez eo ken pouezus ar brezhoneg standard hag hini komzet gant ar re gozh... unan ne skarzh ket an hini all. Ar c'hontrol mik eo.

***

Da echuiñ e soñjan e ra an diglosiezh-mañ kreñvaat an doareoù mougañ ar brezhoneg... Arabat kuzhat ar fed ez eus bet doareoù politikel gant beli Vro- C'hall bet o klask distrujañ da vat ha da viken ar yezhoù « bihan »...

Eus an tu all ez eo an diglosiezh-mañ reizhwiriek pa vez pouezet war ar peurunvan ganti en ur rediañ anezhañ da wellaat c'hoazh hag adarre...

D'an reizhwiriegezh-mañ ez eo a-bouez ma vez an diglosiezh a-hiziv o sturiañ mat he levezon dezhi hec'h-unan en doare ma vo savet un emdroâdur diabarzh ar yezh : war ar skritur evit e dostaat muioc'h ouzh ar yezh komzet.

Kement-mañ a rank bezañ graet en ur ziwall diouzh un emdroâdur a vefe eus diavaez ar yezh. Da lavarout eo : mirout ouzh ar yezh a vezañ lakaet dindan « danterien ar brezhoneg ». 

- 113 -

DIASTERIOÙ  ZO BET EVIT RUMMAD AR VRETONED GANET WAR-LERC'H AN EIL BREZEL BED

A- Selloù disheñvel war ar peurunvan.

Dav eo lec'hiañ ar « peurunvan » ( pe ar brezhoneg standard pe skritur modern ar brezhoneg ). Lod, a-enep groñs, a lâr n'eo ket « Ar Brezhoneg » diwar abegoù zo. Lod all a stag ar peurunvan ouzh un doare ideologiezh vroadelour...  Lod all c'hoazh a gav dezho ez eo bet uhelaet ar brezhoneg dre youl an dud a felle dezho saveteiñ ar yezh. Tud a zo ivez o deus degemeret ar peurunvan hep lezel mont d'an traoñ ar brezhoneg pobl...

En degouezh diwezhañ-mañ emañ Angela DUVAL. Setu he soñj diwar-benn braventez ar brezhoneg en abadenn « Les conteurs » André VOISIN, (15).

« Est-ce que vous avez l'impression que c'est une langue menacée ou que c'est une langue qui est très vivante ? »

« Oh! Elle n'a jamais été aussi belle qu'aujourd'hui, le breton n'a jamais été si beau qu'il est aujourd'hui, aussi riche. On trouve presque à chaque page un mot nouveau, un mot charmant, un mot gentil... Un mot que vous n'entendiez plus les jeunes dire... Ça vous fait plaisir de les retrouver dans une page. »

« Et vous avez l'impression d'exister ? Cela vous plaît ? »

« Il est toute ma vie... Il est toute ma vie. Je serais morte depuis longtemps si je n'avais pas eu ce breton là... Enfin, j'ai l'impression que je suis encore utile à quelque chose »

Angela DUVAL a c'halle ober gant yezh komzet he zud koulz hag ar yezh skrivet evit bevañ ar brezhoneg d'ar gwellañ. Pezh a veze bet graet kén ha kén ganti.

Met, evel ma'z eo skrivet en ur respont, e stader « ur santimant a ziberc'hennadur » savet ( hag a zo anezhañ c'hoazh evit lod ) e spered ar vrezhonegerien hengounel. Se zo deuet diwar ar skritur skoueriekaet ne roje ket a-zoare holl soniadoù ar yezh kozh ( resisaet a-us ). Kement-mañ en doa feuket hon tud-kozh, hon tud... Seul vuioc'h ma 'z eo deuet war wel gerioù dianv bet lakaet d'ur brezhoneg « chimik » ganto...

Un troc'h zo bet neuze etre ul lodenn vat eus ar boblañs hag an dud desket bet o klask kas ar peurunvan war-raok ; setu amañ an dud pellaet an eil-re diouzh ar re-all hag un diglosiezh don a-walc'h kouezhet war ar brezhoneg.

Me, ne soñjan ket eo (e oa) ar peurunvan o klask kemer plas yezh ar re-gozh tamm ebet. Biskoazh 'm eus kejet gant tud o teskiñ brezhoneg standard hag a rae ruz war brezhoneg hon tud... Ar c'hontrol eo zokén... Kalzig ac'hanomp skoazellet-kaer gant ar mod skrivañ a red war-lerc'h « hesoniezh » ar yezh kozh. Soñjal a ran kentoc'h n'eo ket deuet a-benn ar c'hinnig-se, hini ar peurunvan neuze, da gendrec'hiñ ar Vretoned e deroù ar peurunvan... Hag ar peurunvan da vont gant e hent memestra hep ali ar bopl siwazh !

E-pad ar c'houlz-se e oa atav ideologiezh Vro-C'hall o vagañ he c'hred buhezel ofisiel selaouet dre heg dre gaer gant ar Vretoned siwazh. Ha bezañ e oa Breizhiz dindan gazel-gê ar c'hred buhezel ofisiel Bro-C'hall da vare-se ? Diaes eo reiñ kement-mañ da wir met gwirheñvel a-walc'h eo.

Evelkent eo bet pouezet pounner-mat war ar poplañsoù gant heuliadoù ar brezelioù hag ar speredoù zo bet levezonet da vat gant kred buhezel Bro-C'hall.

(15) « Les conteurs », André VOISIN, 1971.

- 114 -

B-  Distrujaden stourm an eil Emsav...

Stadet e vez keñveriadur groñs etre lodennoù an Emsav a gemere perzh eus saveteiñ ar yezh (pajennoù 43-44-45-46-47): E penn kentañ e oa holl a-du evit mirout bev ar brezhoneg : Tud an Iliz, strollad kommunour ha Tud Breizh Atav.

Met, pa'z eo deuet mare an eil brezel bed o deus holl anezho emdroet war an tu en deus degaset droug d'ar brezhoneg.

Lod eus an Emsav dibabet ganto tu Alamagn, betek kenlabourat gant an nazied, o deus savet, er gevredigezh, ur vrud fall-tre ouzh identelezh vreton ha gant-se ouzh ar yezh hec'h-unan.

Diouzh e du, en deus savet  Chaloni FALC'HUN, derc'houezour an Iliz da vare-se, ur stumm nevez d'ar brezhoneg gant ar soñj diskar ar peurunvan a zeue da vezañ ur stourm re-greñv ouzh ideologiezh jakobin c'hall.

Ouzhpenn  da se ez eo bet cheñchet penn da benn politikerezh ar strollad kommunour e-keñver ar minorelezhioù hag ar yezhoù. Diwar-se eo bet diviset ganto sikour Chaloni FALC'HUN evit kas war-raog skritur nevez ar brezhoneg ouzh ar peurunvan.

Fin ar brezel a c'hallje bezañ ur prantad dañjerus evit ar re ne vijet ket bet war tu beli Vro-C'hall pe o dije bet emzalc'hioù da vezañ rebechet outo. Lakaet diaes eo bet deur ar Vretoned gant an holl dibaboù-se. Lod zo aet re bell ha lod all o deus choaset ideologiezh c'hall.

Divizoù redennoù an Emsav-se, a-du pe a-enep groñs beli Vro-C'hall, o doa lakaet war var dazont ar brezhoneg.

C- Dislavar etre identelezh ar Vretoned ha raktres Republik Bro-C'hall.

Kement tra skrivet a-us a ziskouez pegen diaes e vo lakaet ar strivoù a oa bet graet betek ar brezel bed evit saveteiñ ar yezh : diwar gred buhezel Bro-C'hall an hini eo e veze ret raskañ ar yezhoù minorealet ha justamant eo deuet  ar peurunvan war-lerc'h ar brezel bed da vezañ un nerzh o sevel avel kreñv a-enep an ideologiezh c'hall hag honnezh diazeset war steuziadenn ar brezhoneg bet steuñvaet ez-politikel. 

Neuze ez eus bet eus un enebiezh groñs d'ar mare-se deuet da vezañ un aremvac'h ( dilemme ) goude hag a c'hall displegañ an didrouz a zo a-zivout ar yezh hiziv c'hoazh.  Koulz lâret un diaezamant don savet diwar un dibab a oa d'ober etre ar Republik hag hor yezh...

Ar pezh a zo pounner-mat evidomp peogwir omp ganet antronoz ar brezel bed dres d'ar mare ma oa bet diaez degemer ar peurunvan.

Kement-mañ a c'hall displegañ e oa aet ar peurunvan dreist hor rummad tud ; Stoket omp bet neuze un eil wech goude torradur an treuzkas er familhoù...

Ha n'eo ket aze un dislavar anezhañ etre identelezh ar Vretoned hag ar raktres republikan o c'henel e fin an naontekvet kantved ?

Setu ur frazenn a c'haller lenn e tezenn Anna TRESOHLAVA (22) e-keñver heuliadoù al lezennoù Jules FERRY da vare an trede Republik : « Le monolinguisme devient la doctrine de l'Etat, quiconque s'y oppose devient ( idéologiquement ) suspect. » ; Ar savboent-mañ zo diwar an ober a-stroll : « Histoire sociale des langues de France », embannet e 2013, savet gant 70 skolveuridi o doa kemeret perzh ennañ, dindan rennerezh Georges KREMNITZ sokioyezhoniour brudet ez-etrebroadel.

Lakaat e pleustr ar peurunvan an hini eo a zo aet da enebiñ, e-pad an eil brezel bed, ouzh doazadur an trede Republik ( 1870 – 1940 ) rak standardisañ ar yezh degaset gant ar peurunvan a c'hallje reiñ un anaoudegezh wirion d'ar brezhoneg.

(22) « Situation socio-linguistique actuelle en Bretagne », Thèse de Anna TRESOHLAVÀ. 

- 115 -

Gallout a reer desellout eo bet minellet ar peurunvan war-lerc'h an eil brezel bed  diwar tamalladur kenlabour ouzh lod izili an eil Emsav. An  dra-se zo bet  arveret evel ul lêrenn efedus. Evel ma tegas deomp da soñj (RD) ar fed da heul : « Ce n'était jamais très bien accepté, un jeune qui parlait breton pouvait être suspecté de sympathie avec le nazisme ou autre bêtise du genre autant par les sympathisants de gauche que de droite. »

Padal eo aet ar peurunvan d'en em ledañ memestra. Daoust ma oa eus ar skritur Brest e voe e degemeret da vat gant Diwan e deroù ar bloavezhioù 80. Ha sebezet a oa bet un darn eus ar boblañs Vreizh Izel ?  Marteze a-walc'h ya !

Gallout a reer menegiñ amañ e oa bet skritur Brest an hini bet graet gant Pêr HELIAS. Ha daoust d'e oberenn lennegel e seblant bezañ lakaet kentoc'h d'un den a-enep ar gevredigezh Vreizh gant tud ar vro a-orin gantañ.

Aze eo talvoudus kreizañ e evezh war an dibab politikel breizhek bet graet goude an eil impalaeriezh hag e penn kentañ an trede Republik ; Eus-se e c'haller klask diskouez an dislavar etre an identelezh vreizhek hag heuliadoù an dibab-se ha displegañ ul lodenn vat eus an sebez-se er wech...

Anadenn kentañ : Araok treuzfurmadur politikel Breizh, da lâret eo degemer ar Republik , e oa deuet ar brezhoneg ur skod a c'halloud : Eus tu ar virourien e oa gwarezus hag eus tu ar republikaned e oa kilstourmus kenañ ; N'eo ket degemeret mat ar Republik c'hoazh d'an ampoent.

Setu petra 'vez lâret gant ar strollad kelennerien war an istor : Jean Christophe CASSARD, Loeiz LE BEC ha Jean-Jacques MONIER (37)

« La langue bretonne rejetée dans le camp de l'obscurantisme, devient un enjeu idéologique pour l'Église et une partie de la noblesse qui tentent au siècle dernier de l'ériger en muraille de chine contre la pénétration des idées nouvelles : ces tentatives d'arrière-garde renforcent la conviction des républicains qu'elle est par essence réactionnaire comme toute la civilisation qui l'entoure, et les poussent donc à amplifier leur combat au nom des idéaux révolutionnaires de « progrès » et d'extension des « lumières ».

Sachañ a ran evezh al lenner war ar fed ma, voe lec'hiet skol stummañ kentañ ar skolaerien, hini an « hussard noirs de la République », e Roazhon. Marteze e oa anv ganto bezañ staliet an tostañ ar gwellañ ouzh ar yezh kilstourmus.

Eil anadenn : Goude bezañ nac'het al leviadurezh republikan, dreist-holl trapenn d'an danvez relijiel hag hini an trevadenniñ a voe lakaet da bleustriñ e diwezh an 19et kanved, e teujont ar Vretoned da votiñ evit an tu kleiz ( ar republikaned ) e deroù an 20et kantved a-benn kont. Mat e vefe gouzout hiroc'h a-zivout kantabeg votiñ ar Vretoned hag an abegoù staget ouzh ar votadeg-se pergen :

Ha degemeret e vije bet ar raktres republikan gant ar Vretoned rak emzalc'hioù aotrouniek ar virourien ? Ha deuet e oa an ideologiezh jakobin hec'h-unan a-benn da drellañ ar boplañs ? Diaes eo da c'houzout met e c'haller soñjal o dije an div elfenn-se, diwar stourmoù sokial a oa bet, eilpennet ar bed politikel e Breizh.

(37) « La révolution et les Bretons, élan et déception», Jean Christophe CASSARD, Loeiz LE BEC et Jean-Jacques MONIER dans « Les Cahiers du Peuple Breton n°3 »

- 116 -

Setu petra' vez skrivet gant Patrick GOURLAY (38) :

« Malgré les tensions politiques très fortes liées à l'application de la séparation de l'Église et de l'État ( 1905 ), le courant favorable à l'acceptation du régime républicain ne fut pas remis en cause. L'implantation de la République est l'aboutissement d'un long combat contre les conservateurs. Mais c'est à une République modérée que la majorité des Bretons adhère dans les années 1900. Cela est favorisé par le ralliement de nombreux catholiques, influencés par Albert de Mun. La voix de ces catholiques républicains s'exprime désormais dans le nouveau quotidien rennais L' Ouest-Eclair ( 1899 ).

A côté des agents de l'État qui diffusent l'idée républicaine, La dépêche de Brest, l'Avenir de Rennes, le Phare de la Loire à Nantes participent à la consolidation du régime qui, en 1914, n'est plus contesté que par une minorité de nobles souvent membres de l'Action française. En 1914, les républicains gagnent les grandes villes : Nantes, Brest, Rennes, Lorient, Saint-Malo, Vannes. Dans les cités ouvrières le mouvement syndical s'est développé, comme les idées socialistes. Brest est la première grande ville bretonne dirigée par ce parti ( 1904 ). Le premier député socialiste breton y est élu en 1910. »

Trede anadenn : An tu kleiz gall a zo rik jakobin, enepkloer ha trevadennour : tri dezverk o vont ouzh bezañs ar bobl vreizhek e penn kentañ an 20et kantved. Ar votadeg a zo dislavarus neuze hag en em zistrujus evit identelezh Vreizh zokén. Gallout a reer martezeañ e voe erlec'hiet an uhelidi gozh gant ar Vretoned diwar an direizh sokial.

Evit ar pezh a sell ouzh ideologiezh an tu kleiz, Loeiz LE BEC a skriv (37)

«...pourtant, la gauche française... demeure jacobine dans son ensemble, elle s'accroche à son modèle d'état obsolète, alors que la plus part des états de la C.E.E. se régionalisent ou se fédéralisent. L'Etat et sa raison, la raison d'Etat, voilà ce qui lie la gauche à sa structure bourgeoise de commandement organisée par Robespierre et Napoléon, belles références démocratiques ! La gauche ne veut en France ni critiquer, ni changer les structures de cet état qui la fascine ; Elle lutte contre le capitalisme mais pas contre l'état qui le soutien et le défend. Aberration politique absolue si on ne savait pas que les hommes de la gauche française sont partisants d'une politique de puissance nationale tout azimut, interne et externe,*** analogue à celle des Français de droites qu'ils combattent sur d'autres terrains. Attaquer, critiquer l'état en France, vous n'y penser pas, c'est un tabou politique ! L'Etat centralisé, se renforce donc depuis 1789. Il crée au coeur de la démocratie française un centre autoritaire et irresponsable dont le pouvoir pour le pouvoir est la seule loi ; Les luttes politiques modernes de l'hexagone entre la gauche et la droite, continuent à s'emparer légalement de ce pouvoir, dans le but essentiel de le diriger contre l'adversaire de classe, jamais pour le transformer en vu du bien de tous et surtout des peuples périphériques que cet état, depuis deux siècles étouffe de son mépris. »

*** A-zivout kement-mañ setu petra a lavar GESLIN Claude ha SAINCLIVIER Jacqueline, (39)

«...Les camps cependant se reconstituent à propos de la politique coloniale, les républicains y étant favorables, la droite y restant dans l'ensemble hostile. Ainsi le scrutin visant, le 24 décembre 1885, à accorder des crédits destinés au corps expéditionnaire du Tonkin ( qui n'obtient qu'une courte majorité sur le plan national avec 273 votes positifs contre 267 ) ne recueille les votes que de 9 députés bretons ( contre 33 ). »

(38) « La Bretagne en 1914 »,Patrick GOURLAY, professeur d'histoire.

(37) « La révolution et les Bretons, élan et déception », Jean Christophe CASSARD, Loeiz LE BEC et Jean-Jacques MONIER dans «Les Cahiers du Peuple Breton n°3 »

(39) « La Bretagne dans l'ombre de la IIIe République (1880-1939) », GESLIN C et SAINCLIVIER J 

- 117 -

Breizh a zo a-enep an trevadenniñ met votiñ a rayo evit ar republikaned un nebeud amzer goude ... Hogen « ...les hommes de la gauche française sont partisants d'une politique de puissance nationale tout azimut, interne et externe »

Ar goulenn a zo : Hag emdreiñ eo bet graet gant ar sokialouriezh c'hall a-hed ar c'hantved?

Ket, n'eo ket bet a c'haller stadañ dre soñjoù Yves PERSON (17) e 1971:

« Yves PERSON témoigne très bien des barages politiques aux tentatives de régionalisation proposées par Jean-Jacques SERVAN SHREIBER. Des oppositions s'élèvent dans son propre parti »

« Mr Servan Schreiber veut démanteler l'Etat. Substituer à un pouvoir national fort un ensemble de pouvoir principaux, c'est faire d'un coup une marche en arrière de plusieurs siècles » (le monde 19 mars 1970); Mais à gauche et dans le parti radical lui-même,..., certains jouent à peu-près le même air. Dès le 15 novembre, le dr Bertran, président de la fédération radicale des vosges invoque la tradition « jacobine » et s'inquiète pour l'unité nationale. M René Billières, ancien président du parti radical, hésite à assister au prochain congrès et M Marcel Perrin, ancien député du Vaucluse, déclare que: « La division de la France en régions me paraît absolument contraire aux traditions de la grande Révolution française et ramènerait la France à l'Ancien Régime. »(Le Monde 27 novembre 1970) On peut prévoir qu'à l'extrême gauche, certains se préparent à l'accuser de vouloir livrer les régions aux notables réactionnaires, voire à l'impérialisme. Quant à l'extrême droite, elle vient de se manifester en malmenant physiquement le coupable à Anger. »

« On retrouve ainsi une situation classique en France depuis que le régionalisme existe: la droite le rejette comme danger de l'unité nationale et la gauche comme rétrograde et passéiste »

Hogen, evel ma tispleg Y PERSON c'hoazh: Gallek kenañ eo an ersavioù distaol-se . Kement-mañ a skeudenn skizofreniezh ar reizhiad bolitikel gall a zo kaoz anezhi gant Y. PERSONN.

« je crois qu'il est permis de dire que notre pays présente un caractère très particulier. La France est une nation schizophrène et la plupart de ses mythes s'expliquent ainsi...»

Krediñ a ran e vez skeudennet mat tre ar skizofreniezh-se e degouezh an tu kleiz gall. Perak an tu kleiz pergen? Peogwir o doa votet ar Vretoned evit ar republikaned e deroù an XXet kantved da lavarout eo evit an tu kleiz gall er mare-se..

Neuze en em gaver gant un tu kleiz a zegas talvoudoù sokial, pezh a intenter mat met emaomp ivez gant un tu kleiz atizer war ar preder trevadennour... Gant se ne gomprener ket an tu kleiz mui nemet ec'h ideologiezh eo a vefe krouet diwar ur bersonelezh bolitikel doubl. Honnezh a lâr bezañ gouest da reizhañ buhez pep hini a-greiz ma nac'h perzourelezh hevelebour an dud er wech... Ne c'hall bezañ ken nemet ur Gall ac'hanoc'h neuze... Ar peurest n'eus ket anezhañ pe e oa eus an amzer dremenet.

Hag ar skizofreniezh bolitikel-se a c'hall displegañ, dre astenn ster, eo chomet didrouz ar Vretoned ha dic'houest da vevañ o broadelezh vreizhek?

Gallout a reer soñjal er mod-se peogwir o doa votet evit ar republikaned ar pezh a dalveze degemer an ideologiezh jakobin ha gant-se e oa aet kuit ar c'hallusted arc'hañ o broadelezh vreizhek digant ar Vretoned. Ha kement-mañ zo bet ha pa'z hetent ur republik habask hepkén evel ma'z eo resisaet en a-raok gant Patrick GOURLAY.

Neuze, pa zalc'her kont eus displegadennoù Yves PERSON e spurmanter mat an hent-dall politikel ma oa aet ar Vretoned da islonkañ ennañ.

Met, en un doare ledanoc'h, eo splujet a-grenn an holl strolladoù politikel gall e-barzh an ideologiezh-se bet krouet diwar an distaol anpoellek ouzh identelezh ar pobloù o vevañ e Bro-C'hall ha kaset da benn betek-henn dre zichañs.

An distaol hollek-se lakaet d'ur bennaenn gant ar renkad bolitikel c'hall a c'hall bezañ displeget diwar ar meizadoù a geodedourelezh hag a vroadelezh bet mesket gant ar vonreizhourien da vare an dispac'h bras.

(17) Conférence de Dakar Y PERSON devant le foyer Breton le 7 déc1970. Ar Falz, n°1 33ème année.

- 118 -

Kement-mañ a zo aet da skoulmañ groñs kudenn an identelezhioù e Bro- C'hall. Setu ali Pêr HONORE a desten e 1979 evit aozadur Ar FALZ en teulfim « Yezh ar vezh » diellaouet e filmaoueg v/Breizh (40) :

« La confusion en France n'est pas innocente, elle est bien voulue. L'appartenance à un état, à une société, ça s'appelle la citoyenneté et puis d'autre part, il y a l'appartenance à une communauté humaine naturelle qu'on appelle une nationalité... La nationalité ça n'est pas l'appartenance à un état obligatoirement, c'est l'appartenance à ce que qu'on appel justement une communauté humaine réelle, vécue. »

Dre zichañs ez a stadad Pêr HONORE a-enep ar meizad da heul : hini an « anticommunautarisme français »... Dedennus e vefe gouzout ar poent ma 'z eo bet savet ar meizad-mañ ha gant piv ? N'emañ ket ar ger-mañ 'ba geriadur  LAROUSSE betek ar bloaz 1992 d'an nebeutañ. Unan nevez an hini eo 'ta ! Bet krouet ivez evel hini an diorren ? ( Dave ROGER BASTIDE ). Gallout a reer en soñjal evel ur seurt skoed kealiadel savet a-enep drez taolet ouzh anpoellelezh ar metoù leviadurel gall...

En tu enep, ma'z he deus Bro-Saoz lakaet da bleustr he mennad distrujañ ar c'hulturioù en ul lodenn eus he zrevadennoù ( Iwerzhon, Kanada, ) n' he deus ket graet ar fazi nac'hañ ar pobloù biskoazh hag ar fed eo ez eo posupl da Skosiz, da Gembreiz ha da Iwerzhoniz zokén cheñch statud politikel abaoe pell hag hiziv c'hoazh.

Ar brezhoneg o vont da get e penn kentañ hor rummad ne laka ket en arvar ken ar stad jakobin.

En-enep, ar peurunvan o plantañ lañs evit treuzvevañ ar brezhoneg en dro er bloavezhioù 80, a c'hallje toullañ un ermaez diouzh ideologiezh jakobin ha gant-se bezañ lakaet d'un ober a-enep ar reizhiad republikan gall. Setu ma n'omp ket mui souezhet gant an degemer argadus ouzh ganedigezh Diwan a oa bet d'ar poent-se.

Petra bennak a vefe lâret gant droukbrezegerien ar brezhoneg, emañ ar peurunvan ( hag ar "standard komzet" ) oc'h hiraat yezh hon hentadoù. Reizhwiriet eo bet an identelezh vreizek gantañ ar pezh a laka anezhañ d'ur ramparz ouzh an unyezhegezh hag an unvanadur sevenadurel o tont buanoc'h buanañ. Ouzhpenn-se e tegas deomp ar soñj eus ar meizad a vinorelezh broadel a zo Breizh unan e-touez reoù all ; klask mougañ ar meizad-mañ zo bet graet gant ar renkad bolitikel hag hiziv n'eus ket anezhañ mui kazi e Bro- C'hall...

***

An treuzkas zo bet torret gant tud a oa brezhonegerien a-vihanik da vare ma oa ar peurunvan o c'hounid tachenn. Ne zleje ket bezañ aes d'ar bopl gwelout ar brezhoneg cheñch stumm hep kemer perzh eus an emdroâdur-se...

Ha kement-mañ en dije maget an diglosiezh etre ar brezhoneg standard hag hini ar re-gozh ? Ne oar den ebet met un dra a zo sur n'eus ket bet eus un emglev pedagogel tro-dro ar brezhoneg bet savet koulz gant an dud desket ha koulz gant ar re gozh. Siwazh d'ar brezhoneg ! Ha siwazh ivez evit hor rummad deomp-ni !

Pa weler stad brezhoneg popl ( o vont war ziskar ) e c'haller soñjal ez eo ar peurunvan ur chañs bras evit ma vefe posupl d'ar brezhoneg treuzvevañ. Ma teuer a-benn da vont war an tu-se e vefe ur brouenn eo chomet bev an identelezh vreizhek.

(40) film « Yezh ar vezh », Pêr HONORE qui témoigne pour l'organisation Ar FALZ ; archive de la cinémathèque de Bretagne.acqueline,Rennes, Éditions Ouest-France, coll. Université, 2005

- 119 -

End-eeun, e vez rebechet ouzh ar peurunvan e chom pell diouzh ar yezh komzet. Met krediñ a ran ez eo savet an difoc'h-se ez-reizhiadel da virout ouzh ar Vretoned a vezañ Breton da vat : bezañ evit brezhonegiñ evit en em santout Breton n'eo ket ar pal aze nemet anavezout pouez ar yezh war ec'h identelezh hec'h-unan eo. En em santout Breton dre gomzoù brezhoneg un amezeg bennak, reoù un niz yaouank, pe en ur glevout ur genseurtez o vrezhonegiñ pe c'hoazh tud dianv o eskemm e brezhoneg kenetrezo ... a zo ur gwirvoud. An anvioù-familh pe an anvioù-lec'h a sav ar memes trivliad ivez. Soñjet e vez enni ent-emoueziek pe ent-diemoueziek ha ma 'z a ar yezh da varv e vo an identelezh o vont gant ar memes hent moarvat. Ne vez ket rediet an dud da zeskiñ ar yezh avat. He harpañ ne lâran ket!

Anna TRESOHLAVA he deus skrivet en he zezenn (22) :

« Comme nous pouvons très bien voir dans l'exemple de la population bretonne, la langue peut avoir son importance comme symbole ethnique, sans pour autant être parlée ou même comprise par la majorité de la population. Dans de nombreux cas, comme celui-ci, l'existence symbolique d'une langue autochtone suffit pour constituer parfois un des plus forts éléments identitaires. M. Eastman et T. C. Reese parlent dans ce sens du concept déjà mentionné de langue associée. Cette langue est donc associée avec le groupe ethnique, sans devoir être le moyen de communication du groupe donné ( Hoare 2003 : 81 ). »

Gouzout ober gant an daoù zave eo kudenn a-vremañ hor rummad : hini hon hendadoù ( ar vuhez gwechall gozh hag ar yezh komzet ) hag hini ar yaouankiz ivez ( ar vuhez vodern hag ar brezhoneg standard)... En em gavout a reomp en un « No Man's langue » ken dic'houest ma'z omp-ni da vont dreist  diglosiezh diabarzh ar brezhoneg.

Hor rummad-tud an hini eo a zo an hini nemetañ gouest d' he ehanañ koulskoude. En ur stumm bennak eo ret deomp tolpañ an amzer gwechall hag hini a hiziv a-benn diogeliñ un emdroâdur seder da yezh ar vro.

Dedennus e vefe muzuliañ barregezh ar Vretoned da c'houzout distokañ diouzh ar c'hudennadur politikel ha mont e-maez eus o zabou dezho a vir anezho a vezañ o-unan a-benn kont.

***

Ar pezh a oa diaes evit hor rummad neuze a oa an « diglosiezh » doubl a oa bet .

- An hini kentañ divizet ez-politikel gant Bro-C'hall hag a zo kentoc'h « un ethnocide » (evel ma'z eo displeget deomp gant oberenn Philippe BLANCHET).

- Hag an eil a zo ur gwir diglosiezh savet gant ar Vretonned o-unan, an hini kentañ o vroudañ an eil moarvat...

Hon tadoù-kozh hag hon tud a zo bet tapet kaer gant mestroni Vro-C'hall war o yezh dezho. Ha ni reuzidi eus : « l'unicité linguistique ... pilier de l'unité nationale, pensée comme ne pouvant fonctionner que sur la base d'une unification / uniformisation de la population » , stad diwezhat soñjoù Abbé GREGOIRE. (32)

(22) « Situation socio-linguistique actuelle en Bretagne », Thèse deAnna TRESOHLAVÀ.

(32) « Entre droit et glottophobie, analyse d'une discrimination instituée dans la société française », Philippe BLANCHET, Professeur de sociolinguistique et didactique des langues. Les cahiers la LCD vol 7, n° 2.2018. pp 27-44

- 120 -

Moaien 'zo da soñjal ez eo an dud, ganet goude an eil brezel bed, ur rummad kollet evit sevenadur Breizh ha donoc'h c'hoazh e c'heller kavout enno marteze diaezamantoù psikologel liammet gant koll o darempred gant o gwriziennoù identelezh. Padal int-i a zo ar re ziwezhañ, bevet o yaouankiz ganto hervez doareoù an amzer gwechall, hag a c'hallfe bezañ ar gwellañ testoù a c'heller kaout a-zivout cheñchamantoù kevredigezh Breizh :

Ar rummad-mañ neuze, ganet etre 1950 ha 1975 a zo lec'hiet etre daou brantad o deus degaset tri emzalc'h d'ul lodenn vrasañ eus ar rummad-mañ.

- Da gentañ e veze ret d'hon tud mont e-maez ar baourentezh; ar pezh a zo bet graet ivez gant ar rummad tud emaomp o studiañ. Reizhwiriek ez eo bet an emzalc'h-se ken diaes e oa ar vuhez da vare-se.

- Evelkent ez eo bet paket ganto ar pleg gounid moni betek re.

- Hiziv ez eo aet an dud e-maez ar baourentez nemet ar red gounid moni eo en dije lakaat ur c'halz da binvidikaat muioc'h ha gant-se disoñj identelezh Vreizh.

Goude implij ar « simbol » ne veze ket mui kaoz eus ar brezhoneg er skol ha n' he deus degaset ar skol netra evit kalonekaat ar yaouankiz evit adpec'hennañ o yezh betek 1980 . Chom hep menegiñ ar brezhoneg a oa ar reolenn ar pezh a gadarna pegen dister e oa ar yezh evit an atebeien skol. Pouez ensavadurioù skol lik ha diwezhatoc'h skol ar Veleien, o deus diverket ar brezhoneg e-maez eus ar speredoù yaouank.

Ret eo mennegiñ ober Aotrou DUPARC, Eskob Kemper, e 1930 evelkent. Urzhiañ a reas  kelenn ar brezhoneg, Istor ha douarouniezh  Vreizh e skolioù Kristen an eskopti " Urzhioù addegaset da soñj en dro  e 1936. ( "Iliz hag Emsav" Gwenaël MAZE pages 78 à 85 )

Ma oa Eskob Kemper o tifenn hardiz sevenadur Breizh hag ar brezhoneg evit stummañ ar yaouankiz, pergen, war danvez Breizh, n'eo ket deuet a-benn da zifenn ar spered breton a veze arc'het gantañ ha kas da benn, erwech , e gefridi adsevel ar c'hatoligiezh lakaet diaez gant an trede Republik.

"Dislavar leviadurezh an Ao DUPARC a c'haller krennañ evel-henn: diouzh un tu e rank Breizh bezañ parzh eus Frañs evit he adkatolikaat; Diouzh un tu all, ar gatoligiezh en ur Vreizh parzh eus Frañs zo kondaonet d'an diskar. Un arnod eo "spered breton" an Aotrou DUPARC evit dont er-maez eus an dislavar-se."( "Iliz hag Emsav" Gwenaël MAZE pages 98 à 99 )

Kompren a reer neuze he dije graet politikerezh enep kloer an Trede Republik d'an Iliz tostaat ouzh renad Vichy seul muioc'h en doa gouarnamant Marichal PETAIN roet da grediñ e vije eus un dazont evit ar proviñsoù kozh .

Met bezañ tostaet Breizh ouzh renad Vichy evit saveteiñ spered breton hag ar gatoligiezh e Frañs a voe ur c'hwitadenn a-benn kont. Brezhoneg an Iliz ne oa ket hini "Gwalarn", renad Vichy bet tamallet a voe lakaet d'un enebour ha Republik C'hall a adpakas he galloud... 

- An dud int-i o-unan o deus lesket an traoù da vont war du ar galleg ; kement-mañ a zegas ar soñj din e oa un tabou er gevredigezh vreizhek ha gwelloc'h e oa d'an dud lezel an traoù sioul. An tabou-se a zo anezhañ c'hoazh e-kreiz ar gevredigezh vreizhek.

Evit deskiñ yezh hon tud ez eo bet ret gortoz ur cheñchament tro-spered boulc'het gant ar bloavezhioù 70. Araokadennoù prizius zo bet a-drugarez d'un dornad tud bet o krouiñ « Diwan » ha reoù all bet o klask toullañ hent an diyezegezh dalc'hmat. Ur stourm politikel zo bet ivez ar pezh en deus kemeret kalzik amzer betek 2004, « Brezhoneg yezh ofisiel Breizh »; Siwazh re ziwezhat evidomp-ni.

Ar brezhoneg standard en deus rannet hor rummad rak e zisheñvelderioù diouzh ar bigoudenneg ; neuze e vez kavet kalzik ac'hanomp n'int ket prest da zegemer ar peurunvan da vat. Ur skoilh divent ouzhpenn evit un darn vrasañ eus hor rummad war hent ar brezhoneg : hiraez ar bugaleaj ne vez ket klevet dre soniadoù ar peurunvan.

Met daoust hag-eñ emañ ar skod gwirion aze ? N'eo ket anv kentoc'h eus an troc'h etreoadvezhel a rankfemp diverkañ ha kinnig d'ar re yaouank ur skoazell a-benn ma tapfent en dro ar sevenadur bet tennet diganeomp.

Hag ar peurunvan a chencho talbennoù eus e stumm, evel ma' z eo kuzuliet groñs gant Jean-Claude LE RUYET ? (Skol vBreizh, 2012). (41)

« Ne pas avoir peur du changement. Porter un regard critique sans tabou. »

« A ceux qui crient au "saccage" de l'orthographe que pourrait constituer la moindre modification du Peurunvan-1941 en l'état, on peut désigner un autre saccage : celui de la langue parlée quand il est induit... par l'orthographe elle-même ! Mais, en réalité, il est parfaitement inutile de mettre sur pied ou d'adopter un nouveau système orthographique. (...) Il faut se baser sur le système unifié existant et majoritairement utilisé, car un système unifié est indispensable au breton aujourd'hui. (...) Le travail à faire, c'est de gommer ce qui, après 70 ans d'expérience, se montre contre-productif ».

(41) Jean-Claude LE RUYET, écrivain (Skol vBreizh, 2012).

- 121 -

Aze emañ an dalc'h a c'hallfe degas deomp spered hon hendadoù...

Padal, en ur c'hortoz araokadennoù ar peurunvan en dazont, e peseurt stad e vefe ar brezhoneg hiziv an deiz ma ne vije ket bet skritur modern ar brezhoneg anezhañ? Ne vefe kenmet ur yezh klañv-ki oc'h ambroug ar vrezhonegerien diwezhañ. Hiziv e c'hall ar re yaouank dispenn roudoù ar yezh kozh. Ur yezh he hent digempouez a c'hall bezañ gwelaet evit tapout dibaregezhioù ar brezhoneg komzet en dro ar muiañ posupl. An diglosiezh bet boulc'het gant hon tud a zo da ziskoulmañ bremañ. An dra-se a zo hervez emzalc'hioù ar Vretoned e-keñver ar brezhoneg a zo hon emzalc'h deomp-ni en o zouez..

Evel-henn en em santan atebek eus dazont ar re yaouank en doare ma c'hallfent bevañ sevenadur o hendadoù en-dro hag evit ma vefent gouest da genaozañ gant diskar gwalleürus ar yezh. Evit tizhout ar pal-se n'eo ket ret komz brezhoneg met kaout ur savboent a rank bezañ spurmantet splann gant ar yaouankiz ; Gallout a reer stadañ a zivout ar brezhoneg emañ savlec'hiadur tudoù ar re yaouank, neuze, (da lavarout eo ar rummad emaomp o studiañ) o kas avel ouzh savlec'hiadur o zud dezho.

Evit komz heñvel ouzh ar wirionez ez eo luziet ken ha ken meskaj an istorioù a-benn ar fin : hini ar vro, hini ar yezh hag hini an dud...Met ar meskaj-se a reizhwir treuzvevañ ar brezhoneg. Ur gaoz reizh ha modern an hini eo dreist-holl pa vez anv eus an unvanadur a glask sturiañ buhez hor bugale.

D- Skoilhoù gwir zo bet savet evit mirout ouzhomp a zeskiñ brezhoneg. Piv ha petra a zo pennkaoz (atebek) eus diaesterioù hor rummad :

Petra?

- An akulturiñ a zo an hini kentañ diouzh ma soñj... hag hennezh a zo o sturiañ ar gevredigezh hiziv c'hoazh.

- Da eil « kred buhezel » ofisiel Bro-C'hall, liammet tre gant an akulturiñ, hag hini ar vodernelezh a oa (a zo) ar gevredigezh Vreizh ur skoilh outo. Eus an trevadenniñ ez eus anv amañ. Strolladoù politikel, a oa oc'h ideologiezhioù harpet war ar gouennelouriezh skiantel a zo kiriek eus amzer dremenet trevadennel Bro-C'hall.

- An diouer a brezegenn ofisiel v/Breizh he dije gallet kendrec'hiñ an dud e vije pouezus-kenañ mirout bev ar brezhoneg. Diwar labour C.E.L.I.B. e voe posupl da Vreizh mont e maez an dienez. Petra a vire ouzh poblañs Vreizh neuze, war-lerc'h ar bloavezhioù start-se, a reiñ d'ar brezhoneg e dalvoudegezh en dro ? Tra ebet nemet levezon Vro-C'hall dre hanterouriezh he strolladoù politikel an hini eo. Ganto ne vez kinniget d'an dud tra all ebet nemet stumm kerndalek ar stad ma 'z omp toullbac'het ennañ abaoe keit-all.

- Ar fed lakaat an ideologiezhoù zo d'ar gwirionezioù groñs...

Met perak o deus ezhomm an dud eus ur mod soñjal a-ziavaez evit en em reiñ ar gwir da vevañ. Digomprenus eo  goude ma'z int deuet a-benn da sevel, dre hir amzer, un doare bevañ diouzh o endro a vir outo a vont war an hent fall justamant. Dre-se eo bet krouet ganto o sevenadur dezho a zo diazezet o buhez boutin warnañ ? Dezho d'e adkavout evit o mad.

- Ar c'holl merkoù sevenadurel bet bevet gant an dud an hini eo a zo kaoz eo deuet da vezañ lod ac'hanomp reizhveliourien e-keñver Stad c'hall. Gant-se eo bet kollet ster an demokratelezh hegarat ganeomp. Ratouzet eo bet barregezh stagañ drezen hor rummad hag asantet ganeomp kabestr politikel a zo mestr warnomp hiziv. 

Ar buhezhañ poblek hardiz eo, evel kelenn brezhoneg, aznerzhañ sonerezh ha dañs Breizh, en deus graet labour hon atebeien bolitikel hag ekonomikel. 

Evel-henn ez eo stourmerien hag arzourien hag a zo deuet a-benn da reiñ d'ar Vretoned ar pezh zo bet nac'het dezho a-viskoazh : Bezañ emouez ouzh o identelezh dezho.

- 122 -

Piv?

- Ensavadurioù Bro-C'hall

- Tud Breizh lakaet d'oberourien ar cheñchamant e-kreizig-kreiz ar boblañs.

- Ar galloudoù : Ar bed politikel o tougen mennozhioù nevez ar vodernelezh. Ar strolladoù politikel-se a zo kiriek eus trevadenniñ Bro-C'hall. Er gevredigezh ez eo bet skignet ganto an ideologiezh savet diwar kantved ar gouennelouriezh skiantel. Gouennelouriezh ar boell a oa kaoz eus pep tra evel distruj ar yezhoù ha dismegañs ouzh ar c'hulturioù.

An Iliz c'hallek, d'ul live bennak hec'h urzhaz, a zo bet o stourm ouzh ar mennozhioù nevez a-benn difenn he dazont hag ar gatoligiezh kalz muioc'h eget na seblant-hi bezañ gwarezet dazont ar brezhoneg e-unan a-benn kont : lavar ar bopl a oa koulskoude.

Ar brezhoneg a oa un dalc'h a-bouez evit ar galloudoù met ne oa ket o fal dezho. Ret e oa, da c'halloudoù zo bet, raskañ ar brezhoneg ha yezhoù all.

Respont d'ar goulenn :

Ha gwir ez eo savboent Fañch BROUDIG pa vez skrivet ar frazenn da heul diwar hor pennoù gantañ ? (3) ; « Leur connaissance du Breton est, le plus souvent résiduelle, et ne constitue guère, en l'état actuel des choses, un point d'appui pour le maintien ou pour la progression de la langue régionale »

1) War dachenn ar yezh komzet

Strivoù zo bet graet gant kalzig ac'hanomp rak 43 %  o deus gwellaet o brezhoneg. Met ul lodenn all ( 23%) he deus kollet un tamm o brezhoneg. Dre tout ar strivoù bet graet betek-henn e chom re voan niver a gomzerien en hor rummad ; an niver-mañ n'eo ket bras a-walc'h evit harpañ ez-eeun dazont ar brezhoneg hiziv an deiz. Aze emañ ar gwir gant Fañch BROUDIG.

Estreget reoù o deus ur « connaissance du breton,...,le plus souvent résiduelle » ez eus kalz a dud a gompren brezhoneg ar vro hep ober gantañ siwazh : 55% eus hor rummad eo.

Hag ar c'hoant d'ober muioc'h gant ar brezhoneg eo ur gwirvoud ; diouzh ar goulenn « 12-1 Ha prest e vefec'h da zeskiñ muioc'h a vrezhoneg ? », e vefe 62% eus an dud a fellfe dezho mont pelloc'h gant ar brezhoneg, a zo 9% anezho a embann bezañ dedennet groñs gant ar bigoudenneg hepkén.

Niver a vrezhonegerien a zo ingal met ar mod da skrivañ a zo muioc'h anevezet hag ar c'hompren dreist-holl...

Diouzh ar fedoù neuze n'eo ket asantet mik diviz hon tadoù diwar-benn ar brezhoneg : 43% eus an dud bet o welaat o brezhoneg a zo ur sifr pouezus ; diskouez a ra ur santimant kontrol diouzh hini hon tud e-keñver dazont ar brezhoneg. Nemet ma'z eo diaes a-walc'h d'an dud ezteuler frank pe glask displegañ ez-resis an diforc'hioù zo etre an emzalc'hioù disheñvel-se.

Koulskoude e vefe ul labour mat d'ober evit pep hini rak ur reuziad eo ar yezh...eveldomp, evel hon tud...

Implij ar yezh « standard » a vir ouzh ar brezhoneg a c'hounid plas e pennoù an dud. Klevet o doa  o zud o komz ur yezh bev-buhezek e-pad o bugaleaj hag o yaouankiz. An tadoù-kozh da skouer a zo pouezus evit ul lodenn vat ac'hanomp. Klasket o doa  en em varrekaat en ur vont o-unan penn da selaou pe da sevel goulennoù ouzh an dud kozh ; Hiziv ne gavont ket dedennus brezhoneg standard a vez klevet er skolioù er stajoù pe er mediaoù...; re bell emañ ar yezh standard eus ar brezhoneg pemdeziek. 

Evito ez eus divizoù resis evit deskiñ ar brezhoneg en-dro :

- da skouer krouiñ kentelioù diwar ar bigoudenneg, degaset gant kelennerien ampart war yezh ar vro

- kinnig pennadoù kaoz e bigoudenneg gant tud ar vro

- Ret eo mennegiñ ez eus lod n'int ket chalet, evit poent da lenn pe da skrivañ. Met ur wech digoret an nor, piv a oar betek pellec'h e c'hellfent mont?

(3) « Parler breton au XXI siècle », Fañch BROUDIG, écrivain, journaliste.

- 123 -

Evelkent ez eus ul lodenn all eus hor rummad a ra dija gant ar peurunvan memestra. Ar re-mañ a zo tud prederiet gant dazont Breizh kentoc'h ha n'eo ket gant hiraezh a yaounkiz eo.

2) War dachenn dazont ar yezh

An dro spered a cheñch e-keñver ar yezh, dreist-holl pa vez anv eus he dazont. Setu an temoù o deus degaset an niverenn vrasañ a respont ( betek 75% ) urzhiet war zigresk:

- Skeudenn ar yezh : 96%.

- Al liested yezhoniel ouzh an unvanadur : 81,5%.

- Ar brezhoneg hag ar bed armerzhel : 80%.

Ez-resis e-keñver ar goulennoù ( betek 75% ) ez eo :

- Saveteiñ ar yezh : 96%.

- Mirout bev identelezh v/Breizh : 88%.

- Ober ur yezh ofisiel eus ar brezhoneg : 84%.

- Deskiñ muioc'h a vrezhoneg ha perak : 82%.

- Labourat e brezhoneg : 80%.

- Ur merk identelezh popl ez eo ur yezh : 75%.

- Ar bugale hag ar yezh : 75%.

Amañ e vez gwelet mat a-walc'h ez eo sachet kaer tud hor rummad gant dazont ar brezhoneg. Evel just ar respontoù a zo disheñvel hervez ar goulennoù met disoc'hoù 'zo a zo splann. Da skouer mirout bev an identelezh : ya betek 96% ..

Gant ar pezh zo bet skrivet a-us : « 43 % ac'hanomp o deus strivet a-benn gwelaat o brezhoneg dezho » e pouezan, ur wech ouzhpenn, war an enebiezh a zo etre savboent hon tud diwar benn dazont ar brezhoneg er gevredigezh gwechall hag hon hini deomp-ni hiziv. Krediñ a ran ez eo pouezus en em rentfe kont pep hini eus kement-mañ. Met, da c'houde e c'heller en em c'houlenn hag-eñ e vo nerzh ha volontez a-walc'h da zeskiñ ar yezh en-dro

Setu un evezhiadenn skrivet gant F FAVEREAU e-keñver dilez ar yezh:

« La réaction de la population est bien difficile à sonder un siècle plus tard, même si l'on admet qu'elle adhéra à l'idéologie du « progrès » de la République sociale, tout en conservant sa langue, dans un premier temps, peut-être plus grâce à sa force d'inertie, que par choix délibéré » (9)

En e rentañ-kont savet diwar-benn labour Eugène WEBER, Marc ABELES a ginnig ur respont da c'houlenn F FAVEREAU , setu un arroudenn dioutañ (42):

« D'après l'histoire officielle, l'unité de la France est une conquête de la révolution ; en fait tous les témoignages concordent et montrent le peu d'enthousiasme soulevée dans les Provinces par les guerres du Second Empire. Le patriotisme pouvait-il avoir un sens pour des populations qui apparaissaient , en 1847, à Adolphe BLANQUI « plus soustraites à l'influence française que celle des Îles Marquises ? » Tout se passe comme si les Français avaient difficilement assimilé leur propre identité. L'unité nationale serait alors moins le fruit d'une mobilisation collective des énergies , comme l'accréditait une certaine image post-révolutionnaire que l'effet d'un vaste et lent processus de colonisation intérieures. »

Ha hend-all, petra a dalvez « République sociale » ?  Reizhwiriek eo sevel ar goulenn da heul : peseurt talvoudegezh a zo d'ar Republik sokial-se  pa ' voe ret d'an dud mougañ o identelezh dezho hep kaout ar gwir da vont a-enep an ideologiezh-se ????

(9) « Langue bretonne, nation française, république jacobine et perspective européenne », Francis FAVEREAU, Revue internationale d'éducation de Sèvres [En ligne]

(42) « La fin des terroirs, la modernisation de la France rurale 1870-1914 », Eugène WEBER , compte rendu de Marc ABELES. 

- 124 -

N'eus ket pell zo c'hoazh e oa Brezhonegerien a-vihanik o tilezel o yezh dezho a-ratozh hag hiziv ez eus ul lodenn vrasañ eus ar Vretoned divrezhonekaet gant ar c'hoant dezho deskiñ yezh o zud en dro pe o klask lakaat anezhi war an tu mat e-kreizig-kreiz ar gevredigezh da nebeutañ. Diboell ez eo ar jeu-se evit doare ha koulskoude ez eo kén bras an dalc'hoù staget ouzh ar brezhoneg ma'z eo deuet an het-mañ un dra ret da gas da benn.

Dazont ar brezhoneg a rankfe bezañ harpet ouzh ar gevredigezh vreizhek a-bezh ha n'eo ket kén met war ar yaouankiz eo. Sevel a ran neuze ar goulenn da heul : Peseurt emzalc'h dibab pa vez stadet en em gav ar re yaouank diemskiant eus o herêzh-dezho ?

Lezel da vont da hesk ar brezhoneg pe strivañ evit sevel un dazont d'ar brezhoneg disheñvel-mik diouzh hini bet heuliet gant hon tadoù?

Gant an dibab kentañ e vefe kemeret perzh er reizhiad pennholierezh savet evit distrujañ ar yezhoù minorelet ; ma c'hallje hon tud chom hep gouzout heuliadoù o diviz gwechall ez eus ur jeu nevez deomp-ni peogwir e ouzomp kalz gwelloc'h evito penaos eo c'hoarvezet diskar ar brezhoneg.

Displegañ herêzh hon tadoù d'ar re yaouank a zo ret ober. Rummad ebet a zo perc'henn war ur yezh. Ur yezh a laka gouiziegezh ur bopl da veajiñ a-hed an amzer. Gant-se e vez pinvidikaet a rumm da rumm herêzh ar bopl-se.

Neuze ne soñj ket din ez eus un abeg bennak anezhañ a c'hallfe reizhwiriañ skarzhadenn ar c'houiziegezh-se eus herêzh ar yaouankiz a-hiziv. Ar c'hontrol eo hep mar na marteze.

Traoù eztaolet don a-walc'h a grou savboent hollek hor rummad. Kement-mañ a c'hall sikour mat dazont ar yezh. Da lavarout eo : Daoust hag-eñ eo ar savboent-mañ diazezet war dalvoudoù a c'hallfe lakaat ar yezh war an tu mat? Ya da ! Aze ez eus peadra da ziskouez e c'hall bezañ talvoudus hor rummad d'ar brezhoneg pe vefe an dud gouest da gomz brezhoneg pe get. War an dachenn-mañ n'on ket a-du gant Fañch BROUDIG.

Ar pezh zo ne oar ket an dud soñjoù ar re-all ha gant-se ez eo diaes da bep hini sevel ur savboent hollek diwar soñjoù hor rummad. Ul labour a zo d'ober war ar gudenn-mañ moarvat. Ar pezh n'eo ket bet graet gant an Emsav : ur fazi digomprenus eo !

Tizhout soñjoù ar re-all a zo pal ma c'hinnig aze. Kement-mañ a c'hall reiñ tro deoc'h prientiñ dazont ar brezhoneg en dro ...En un doare foran a vefe brav... Piv a oar!

Skodoù zo evit an dazont:

Diwar soñj (RV): « Dans notre société au nom du modernisme les choix qui ont été fait ont souvent occulté la valeur humaine en France mais aussi dans les autres pays appauvrissant nos cultures et aujourd'hui au nom de l'écologie nous essayons de sauver des plantes ou des races d'animaux en voie de disparition et l'homme est devenu un esclave sans racine de la surconsommation et de l'argent. »

Hag an diorren padus ? Daoust hag-eñ ez eo un doare yaek da ijinañ an dazont pe un doare pilpous da skoachañ « ar mont war raok » en deus degaset an akulturiñ a zo o vont buanoc'h hiziv c'hoazh ? Hag ezhomm hon eus eus un hevelep modernelezh ?

Gant-se ez eus ul levezon all warnomp o tont eus sell diavaez ouzh kudennoù ar yezh hec'h unan.  Ur sell ouzh hon doare da vevañ hag hiziv ez eo diaesoc'h diaesañ e sammañ. 

Gallout a ra bezañ rannet ar gevredigezh e div lodenn mik : bez ' vo reoù a gred e dazont hon doare da vevañ a-vremañ, da lavarout eo hini an unvanadur ha reoù-all, a glasko stourm evit ar c'hulturioù, da lavarout eo ouzh arallekaadur an akulturiñ. 

- 125 -

« La langue fait partie de l'éco-système d'un pays ou d'un endroit. Elle s'est forgée avec les saisons, les habitants, les roches, l'herbe... Le secret d'un lieu se cache dans sa langue. », Yann TIERSEN. (34)

Setu graet ul liamm etre an natur hag ar yezhoù gant Yann TIERSEN... Gwir eo e sell ouzh lieseurted an natur hag hini an dud. Gwareziñ anezho a zo a-bouez evit an denelezh. Hepto petra'vo?

Reizh eo an dra-mañ evit Gilbert DALGALIAN. Setu peseurt soñj zo bet roet deomp gantañ e Gwened da 13 a viz Geñver da geñver ar c'holok diwar benn ar yezhoù : (troet diwar ar galleg)

« Genennoù ar babig denel eo barregezhioù dioutañ e-unan ha bezañ termenet dija barregezhioù ar spesadoù all pa erruont war ar bed. Ar babig denel en em gav-eñ dindan nerzh endroioù disheñvel a lieseurta ar c'hulturioù evel an doareoù bevañ. Setu perak ez eo ar spesad denel muioc'h lieseurtaet evit an holl spesadoù loened-all.. Levezon ar mab-den war an endro a zo anezhañ neuze dre ar chemoù, an teknologiezhioù ha diorren an empenn a-hed an amzer. Graet eo an traoù hiziv an deiz evit ar pep gwellañ pe ar pep gwashañ zokén rak raskadur an endro a vez graet ganeomp peurliesañ. »

Setu amañ savboent Georges ROSSI, (43) douarour, skolveuriad :

« Chez certaines populations de l'Amazonie et du Pacifique, des codes de vie interdisent certaines plantes pour certains types d'usage et l'on s'est aperçu que ce sont des végétaux dont la reproduction est extrêmement lente ; des interdits portent également sur des périodes de reproduction de certaines espèces. Ces séries de règles magico-religieuses regroupent l'expérience empirique de centaines de générations sur le fonctionnement de l'écosystème qu'avec notre science nous sommes parfaitement incapables d'expliquer ! »

Gantañ ez vez roet d'al lenner kalzig skouerioù evel hini a-us.

« A l'inverse, il ne faut pas non plus considérer ces cultures comme des écologistes avant l'heure. Le rapport à la nature de ces populations est utilitaire – même s'il est codé sous forme religieuse – car leurs moyens techniques étant limités, elles doivent être certaines que leur écosystème va se reproduire. Ils sont fortement dépendants du fonctionnement des écosystèmes. »

Amañ e c'haller kompren e vez tennet spletoù eus an natur gant an holl bobloù a-viskoazh nemet ma vez bevennet o ezhommoù gant o c'hulturioù dezho savet diwar lezennoù an natur o endro... Eus erlamadoù eo anv kentoc'h...

Lakaat a ra ar c'hulturioù harpoù war bondoug preizhañ ar mab-den pezh a vez intentet mat e kemennad Gilbert DALGALIAN. Kempouezañ a reont plas mab-den e-barzh an natur ivez. Gant-se e c'hall an natur hon degemer evel unan eus he elfennoù. Eus an unvaniezh naturel ez eus kaoz amañ hag hi o tisterañ ar meizadoù modern evel hini an « diorren padus ».

Resisaet e vez gant G ROSSI ivez :

« la volonté d'expansion de la pensée occidentale qui, avec la colonisation, avait étendu son emprise politique et culturelle à un grand nombre de pays, et qui, aujourd'hui, maintient cette position dominante d'un point de vue économique, politique et médiatique. C'est entre les mains de l'Occident que sont les grandes organisations environnementales qui édictent les règles, avec pour conséquence la création d'une sorte d'apartheid homme/nature dans bon nombre de pays en voie de développement, ce que les populations locales ont eu, et ont toujours du mal à accepter. »

(34) Yann TIERSEN , artiste.Journal de la Bretagne N°4 14 mai 2019 (20)

(43) « l'environnement : la croisade de l'Occident ? » Georges ROSSI, géographe, professeur des Universités dans « Les Restitutions de la Conversation de Midi-Pyrénées » séance du 24 mars 2009.

- 126 -

Ar soñj-mañ a dizh mat tre hini Yves PERSON pa'z emañ o lâret deomp pegen feuls eo bet an trevadenniñ ouzh doareoù da vevañ lod pobloù, distrujet da vat o c'hempouez kevredadel-armerzhel.

Kulturioù ar pobloù a zo pouezus evit kempouez ar bed pe vefe an natur a zo ar mab-den unan eus e elfenn pe vefe ar mab-den e-unan rak e lieseurted sevenadurel. Kulturioù ar pobloù a zo  prouennoù o  azasadur  en o endro hag o yezhoù a zo benviji kentañ o spered a-stroll. Hag aze e vez kavet plas d'an holl yezhoù...

***

Kement a dra a zo da zizoleiñ dre ar yezhoù. Evit ar pezh a sell ouzhin ez eo mont war roudoù ar brezhoneg un abadenn a-vremañ. Estreget ar from a sav ennon e c'haller dispenn roudoù brezhoneg ar vro en ur vont da zaremprediñ gant ar re gozh evel just... Met ivez gant dizoladenn an oberennoù lennegel, an testennoù kozh, evel ar c'hallusted mont da gejañ gant gomzerien all e-pep lec'h (e Breizh pe e-maez zokén): ur binvidigezh degaset deomp a-drugarez d'ar brezhoneg standard. A-hend-all ez eus dalc'hoù liammet gant ar fed treuzkas ar yezhoù... Int-i o vezañ soñj an denelezh.

Gallout a reomp ivez ober diouzh ma vefe « peurlipaet ar peurunvan » evit tostaat muioc'h ar rummadoù an eil re ouzh ar re all : hon tud, ni hag ar yaouankiz...

Setu ar c'hallvaden a felle din  reiñ deoc'h da glevout... Lod ac'hanoc'h e tegemero ez-fetis d'un deiz bennak marteze evit mad ar brezhoneg.

Evit mont pelloc'h:

Mat e vefe kinnig ar goulennaoueg-mañ da bep bro a veze arveret, ez-naturel, ar brezhoneg enno gant tud ar broioù-se ( embannet e « Doare ober » p14 ). Ar pal aze a zo resisaat, kadarnaat pe digadarnaat an traoù bet lakaet war-wel en enklask-mañ ha kreñvaat savboent boutin hor rummad diwar-benn ar brezhoneg.

War-lerc'h e vefe frouezhus kas da benn enklaskoù a-zivout meur a dachenn  e-barzh lod dielloù, enno ar c'hazetennoù lec'hiel :

1- Tachenn Armerzhel : levezon an diorren war doare soñjal an dud

2- Tachenn ar mediaoù : levezon eeun war doare soñjal an dud

3- Tachenn al lezennoù e-keñver implij ar yezh er mare-mañ : peseurt leviadurezh zo bet kaset war-raok

4- Emzalc'h ar velestradurezh e-keñver ar brezhoneg...

- 127 -