4 - Disoc'hoù ar goulennaoueg Lodenn 2

    Kombrid  Sant-Voran , bro ar mor er c'hoadeier...

 ur baradozig gwirion kuzhet-mat c'hoazh er bloavezhioù 70

Ne oa ket eus ar pont Kernev nag eus ar porzh bigi-bale.., 

nag eus an hent-tizh a gas an dud da Gemper. 



Eil lodenn - AR BREZHONEG PA OAC'H KRENNARDEZ, KRENNARD :

1 - ER FAMILH

1-1 Micherioù an dud

Renkadur micherel etre 1954 ha 1975; kombodet ez eo bet micherioù an dud diouzh : « Sources Persee » bet savet gant Thévenot LAURENT, amaezhier INSEE ha kuzulier skiantel e kreizenn studïañ an implij (e 1988)

47 respont : 92%. 

Kavet e vez 102 den amañ ha bezañ 51 respont resevet ganin hebkén ; ar goulenn a zo anv anezhi a sell ouzh hon tud ( mamm ha tad ) da lavarout eo 102 den.

Al lennerien a gavo tregandad perzhiañ an dud evit pep goulenn a zo. Merkañ a ra deur ( evezh ) an dud evit pep goulenn.

Niver ar vartoloded hag an oberourien  eo an hini uhellañ (24%), goude e kaver hini ar mistri-bag bet lakaet asambles gant an artizaned (22%) ha war-lerc'h hini ar gouerion (18%)


- 18 -


2- PIV A GOMZE BREZHONEG OUZHOC'H ?

2-1 Ha brezhonegerien a-vihanik a oa ho tud ?

49 respont : 96%

Da lavarout eo, 87 % eus ar mammoù ha tadoù o doa barregezhioù da dreuzkas ar yezh.

Dic'houest groñs da dreuskas ar yezh = 13%

Kevatal ouzh niver ar maouezed eo hini ar baotred


2-2 Ho tud a gomze brezhoneg ouzhoc'h ?

Aze eo bet graet an dregantadoù gant ar respontoù diwar-benn « emzalc'hioù an dud e-keñver an treuzkas » bet mesket gant ar respontoù diwar-benn «1-1 Micherioù an dud ».

.....*4+(1) a gavit el linnenn « en holl » a dalvez ez eus un den ouzhpenn en deus komzet atav e brezhoneg ouzh o bugale heb d'e vicher bezañ bet resisaet. Memestra evit 3+(2).... 86+(3) a sinifi ez eo bet dalc'het kont eus an tri den-mañ (1) + (2) evit sevel an dregantadoù..…


- 19 -


Diwar reoù a oa gouest d'ober : 87% eus an dud neuze (diwar an daolenn a-us  2-1) :

1) - Reoù o doa rac'hwizet (nac'het) treuzkas ar yezh ; da lavarout eo 87% (eus ar boblañs gouest d'ober gant ar yezh) x 46% (anezho n'o doa ket desavet o bugale e brezhoneg) = 40%

2) - Reoù n'o doa ket graet gwir strivoù evit treuzkas ar yezh = 87% ( gouest) x 32% (un tamm bzg a-wechoù...) = 28%

3) - Reoù o doa c'hoant da dreuzkas ar yezh pa gave dezho e oa naturel pe bouezus en ober = 9,3% (alies) + 11,2% (atav) = 20,5% ; Neuze (87%) x 20,5% = 17,8% hepkén eus an dud.

4) - Ar maouezed o doa graet muioc'h eget ar baotred evit treuzkas ar yezh : 11,6% anezho (alies + atav) a-greiz ma 'z eus 8,9% eus ar baotred (respontoù : alies + atav)


Sifroù resisoc'h e-keñver treuzkas ar yezh : aze emañ kroazet an titouroù da heul : « ar micherioù » ha « plas ar brezhoneg er gêr ». Meneget ez eo ar pevar c'hombod pennañ hepken : Ar beizanted, ar micherourien, ar vartoloded, ar mammoù er gêr.

1) - Gant ar beizanted ez eo bet an treuzkas uhelañ (35% anezho) met chom a ra uheloc'h c'hoazh niver ar re n'o doa ket treuzkaset ar yezh memestra (41%) :

Daoust hag-eñ e oa un diemglev kenetrezo e-keñver ar yezh ?

2) - Goude ez eo ar mammoù er gêr (23 % anezho) o doa komzet brezhoneg ouzh o bugale hag ul lodenn-all (38%) a veze boas d'ober gant ar yezh a-wechoù. N'eo ket ken fall-se pa ouezer eo bet lakaet, ez-diac'hinek, ar maouezed d'« oberourezed a vodernelezh » e Breizh ; da lavarout eo o dije ar maouezed degemeret mat mennozhioù nevez enno ar cheñchamant yezh… Marteze ne oant ket a-du an holl vaouezed an eben re gant ar re all war ar poent-se… Gallout a reer menegiñ aze ur goulenn savet en « Télégramme » (8)

« Les femmes, responsables de l'abandon de la langue bretonne? Marie-Thérèse LEGENDRE, écrivain et photographe, s'élève contre cette idée « un peu trop reçue » à son goût. » « En fait, je me suis rendue compte que les sociologues ou historiens qui ont travaillé sur le sujet reprennent quasiment tous les conclusions de l'étude que le chanoine NEDELEC avait effectuée en 1946 qui mettait en avant, sans nuance, la responsabilité des femmes dans cette affaire. »

Eviti ez eo « trop simpliste d'exclure l'homme de la responsabilité de la transmission ». D'autre part, elle affirme ; « Ce sont les couples, les hommes et les femmes ensemble, qui ont décidé de poursuivre, ou non, leur langue maternelle ».


(8) Ur goulenn savet e « Le télégramme », Marie-Thérèse LEGENDRE, skrivagnerez, d'an 17 a viz Geñver 2012.


- 20 -


Setu soñj RQ diwar-benn emzalc'h ar mammoù :

« Afer desevel ar vugale a veze afer ar mammoù hag ar mammoù-kozh. D'ar poent-se e veze plas ar vugale sikour ar merc'hed pa oant bihan-tout ha gounit arc'hant pa oant deuet en oad d'en ober, betek dek vloaz mui pe vui ( war an oad-mañ eo ma oa aesoc'h kavout labour evit ar vugale ).

Ar familhoù a veze lakaet diaes abalamour ma ne veze ket gounezet arc'hant hag en dienez bras e veze lakaet trapenn da wall amzerioù, d'ur vag aet d'ar strad, da gleñvidi...

Klasket o doa ar mammoù, neuze, tennañ o bugale ar muiañ posupl eus an dienez. Dre ar skol e galleg e soñje dezho e vefe bet aesoc'h buhez o bugale pa gavfent labour e kêr, implijoù er velestradurezh pe dindan ar stad.

Evit tizhout ar palioù-se ne oa ket ezhomm eus ar brezhoneg ken ; Gwask an dienez en dije rediañ un dibab sokial. »

3) - War-lerc'h e kavomp ar vicherourien (21% anezho) o doa treuzkaset ar brezhoneg met int a zo reoù o doa nac'het ar yezh ar muiañ ivez (50% anezho). Dilezel ar yezh  a oa muioc'h boutin dezho eget deskiñ anezhi d'o bugale...

4) - Er fin n'o doa ket ar vartoloded treuzkaset kalz ar yezh : 12% anezho hepkén. Brezhoneg a veze komzet a-wechoù gant an hanter anezho... Met diaes eo soñjal e vije bet a-walc'h evit kas ar yezh d'o bugale da vat...

Mat e vefe gouzout hiroc'h diwar-benn troioù-spered ar strolladoù micherel. Ar modoù soñjal a oa disheñvel an eil-re diouzh ar re-all moarvat. Kredabl o doa doareet ar mennozhioù politikel, ar c'hweluniadoù, ar metoù micherel, ar renkadoù sokial, pouez an Iliz ha kement zo, liessavboentoù er gevredigezh moarvat.


2-3 Piv a gomze brezhoneg deoc'h neuze estreget ho tud?

Aze e seblant ar mammoù hag an tadoù bezañ e-maez an taol : ar mammoù kozh hag an tadoù kozh kentoc'h o doa degaset ar yezh d'o bugale vihan.

Marteze e veze ar boan o deze da gomz galleg a lakae ar re gozh da gomz brezhoneg d'o bugaligoù, hervez an evezhiadennoù da-heul.

(BC): Oui certaines, grands-parents, tantes ne parlaient pas le français;

(RD): Certaines personnes âgées qui ne parlaient pas français.

(BG): Mes grands-parents s'exprimaient systématiquement en breton lorsqu'ils s'adressaient à mes parents. C'est en entendant leurs conversations que j'ai fini par comprendre le breton.

(NC):Mes deux grands-mères, surtout l'une des deux, qui ne maîtrisait pas du tout le français. Je lui répondais en français, elle comprenait...ou pas.

(NL): Ma grand-mère maternelle qui ne parlait pas le français.

(LL): Ma mamm-gozh (tu ma zad / Pluguen), bzg nemetken ganti. Mont a raen e galleg ganti hag hi e bzg ganin.


- 21 -


(JB): Pas vraiment, ou juste une phrase pour voir si on comprenait.

(LF): D'une manière générale tout l'entourage et l'ensemble des gens de Lesconil dans la tranche d'âge de mes parents étaient bretonnants. Sur le port, dans la rue on parlait principalement breton. Hélas, tout comme mes parents, les gens me parlaient généralement en français, même ma grand-mère et les vieilles tantes et oncles, quoiqu'au bout d'un moment le breton revenait naturellement.


3- SOÑJOÙ WAR AR BREZHONEG ER MARE-MAÑ

3-1 Eskemmoù pe tabutoù zo bet

Setu an testenioù renket eus ar re yausañ d'ar re nac'husañ : Aze e vez anv eus kudennoù lakaet war-wel dre dabutoù o doa bet ( pe o doa klevet ) gant an dud diwar-benn ar brezhoneg.

Hag e c'haller merzhout e oa an tabutoù nac'hus gant o zud kentoc'h : 24% ( ur familh diwar beder neuze ).

(MPQ): Les personnes bretonnantes et principalement les marins appréciaient échanger en breton.

(BP): Mes parents ont participé pendant plusieurs années à des stages d'été en langue bretonne. Ma mère y appréciait les activités de danse ; j'ai vu des revues « Ar Falz » à la maison.

(AC): Oui je n'ai connu que ma grand-mère maternelle née en 1875 qui savait lire le breton dans les livres de messe : avec les petits enfants, elle utilisait alternativement le breton et le français. Frères et sœurs qui ne trouvaient pas normal l'extinction d'une langue populaire. Avec les parents notamment quand ils utilisaient le breton pour qu'on ne comprenne pas leurs conversations.

(CLF): Je n'avais aucun questionnement, pas conscient de l'importance de la préservation de la langue bretonne, pas de connaissance de l'histoire de la langue.

(NC): Tous les repas de famille étaient en breton, mais les enfants de ma génération parlaient en français, même s'ils comprenaient le breton.

(LLB): Goulennet 'm eus ez afent ganin e bzg met diaes eo dezho. N'eo ket naturel evito mont e bzg ganin.

(NC): Ils ne voyaient aucun intérêt à transmettre la langue. Lorsque, en seconde, j'ai évoqué l'idée de présenter le breton au bac, ils ne s'y sont pas opposés mais ont trouvé l'idée fantaisiste. Mon père, qui avait étudié le catéchisme en breton savait lire un peu et a pu m'aider légèrement. Ma mère ne savait pas le lire. Malheureusement, à la suite d'un changement d'école, je n'ai pas eu la possibilité de poursuivre le breton en Première et terminale.

(BC): En 1979, j'ai travaillé à Lannion ; je me suis dit que le moment était venu de parler le breton avec ma mère ( père décédé ). J'étais souvent au Guilvineg ; ça n'a pas marché, elle ne comprenait pas ce que je disais ( sa version officielle ). Donc j'ai laissé tomber et dès que je parlais en français, elle me parlait en breton. Le résultat d'une éducation qu'elle avait reçue.


- 22 -


(PB): Oui ça ne te servira à rien...ÀPlozevet, sortir de sa condition difficile passait par la réussite à l'école et donc le breton était un frein à cette réussite.

(MPQ): Mes parents me demandaient de parler en français, le breton « ne servait à rien ».

(RK): YA, ar brezhoneg ne servij da netra.

(SM): Interdiction de prendre option Breton avec ma mère.

(MK): Pas kalz ; tad ha mamm a lâre e oa gerioù disheñvel e Kemper, ne grede ket en dazont ; Ma zad-kozh a rae goap ouzhon 'blam na gomprenen ket e yezh.

(FC): Voisins, oui : incompréhension que l'on s'y intéresse.

(BS): Grands-parents et arrières-grands-parents qui ne comprenaient pas que des intellectuels ou des préposés de l'État proposent et revendiquent l'enseignement d'une langue alors que les « mêmes » leurs interdisaient de la pratiquer, où pouvaient les humilier lorsqu'ils en faisaient usage.

(CI): Rejet de la langue bretonne, moqueries.

(FMD): Avec les touristes qui se moquaient de nous quand nous employions le breton entre amis.

(RT): En 1967, à l'école, insultés par des collègues, « ploucs ».

(RD): Avec des petits copains qui étaient convertis à l'antibretonisme.

(RL): Les scènes d'humiliation dans la cour à l'école primaire, pour l'enfant surpris à parler en breton.


3-2 An dud a soñje dezho e ranked doujañ ouzh ar brezhoneg ?

Gallout a reer merzhout ez eo soñjoù tadoù-kozh ar c'hontrol bev e-skoaz reoù o c'hroadurioù dezho. War-bouez nebeut e kaver ar memes stadad evit izili ar familhoù pe an amezeien... Bez e oa un emzalc'h nevez gant un darn eus an dud d'ar poent-se. Ar rummad kentañ torret gantañ al liamm gant ar brezhoneg a zo an dud evit doare.

Rannet e div lodenn en em gavas rummad an dud ... Met soñjoù fall diwar-benn ar yezh a zo aet war-gresk pa vez keñveriet ar sifroù kenetrezo : reoù an tadoù-kozh ha reoù an dud. Warlerc'hiet dre vras e oa ar yezh evit an dud (53%) a-greiz ma chome ar brezhoneg ur yezh kehentiñ evit an tadoù-kozh (61%)… Ar galleg a oa ur gwirvoud er gevredigezh, pouezus evit an dazont...

Souezhus eo disoc'hoù a-zivout an « Amezeien » : soñjet ' m boa ne vije ket kén uhel ha se an dregantad « YA » ganto. Perak ne oa ket heñvel ouzh hini an dud ? Bez 'oa sur a-walc'h kalzik a bersoned en o zouez a-oad ganto koulskoude...

Gallout a reer soñjal e oa troc'h an treuzkas un afer etre an dud hag o bugale hepkén e-kreizig-kreiz ar familhoù neuze, ne selle ket ouzh ar re-all.


- 23 -


Daoust hag-eñ e vije bet gant ar gerent ar c'hoant desevel ar vugale e galleg kement hag ar spi kenderc'hel da gomz brezhoneg er gevredigezh dalc'hmat ? Ma vije bet gwir ar c'hoant-se perak 'ta n'eo ket deuet an divyezhegezh war-wel d'ar poent-se ?


Hervez an testennioù

NE SOÑJE KET DEZHO !

a)- Kuitaat ar bed kozh a oa ret :

- Kenstagañ ar « mont war-raok » ouzh o istorioù dezho a oa.

- Ret e oa dezho lezel ar yezh a-gostez evit nompas bezañ lezet war vord an hent (evit o-unan pe evit o bugale dezho) panevet bezañ arlezadekaet.

- Mare ar brezel en doa degaset ur cheñchament doare-soñjal.

- Oberiantiz Breizh-Atao a oa bet kondaonet gant ar gevredigezh vreizhek.

(FJC): Non pour tous, pour eux il fallait « aller de l'avant », il fallait l'associer à leur histoire.

(FD): Pas du tout ! Parce qu'ils avaient été contraints de l'abandonner, parce que la sortie de la guerre, c'était, aussi, le besoin d'aller de l'avant et que des bretonnants qui se revendiquaient de la langue l'avaient salie par leurs actions avec les nazis.

(RD): Non, je pense qu'ils n'en voyaient pas « l'intérêt », tout convergeait vers le français, tout était devenu français, le breton devenait quelque chose de folklorique, le monde du moment au quotidien se faisait en français, et puis il y avait les précédents historiques qui faisait de la chose bretonne des « Breizh-Atao », donc à proscrire. Par contre le sentiment de honte par rapport à la langue bretonne et au simple fait d'être né breton n'existait pas, au contraire, tout naturellement, nous étions fiers d'être ce que nous étions.

Oberiantiz ha levezon fall ar skol (levezon an « hussards noirs de la république ») ; Steunvaet adalek bloavezhioù 1830 (dija?) a-greiz ma ne oa ket ret ar skol d'ar mare-se.

« Ensuite, à partir des années 1880 ( et surtout des lois Ferry de 1881-1889 ), va se développer une stratégie très cohérente visant à l'exclusion totale du breton comme des autres « idiomes ». L'article 14 du règlement des écoles primaires est très net à cet égard : « Le français sera le seul en usage ». Inspecteurs d'académie, ou inspecteurs primaires, tous donneront, en aval, des directives on ne peut plus fermes aux nouveaux « hussards noirs de la République » issus des écoles normales départementales nouvellement créées ( et succédant à celle, unique, de Rennes, au départ ). Ces rapports ont été étudiés et publiés récemment par Claude Le Du dans son « Histoire d'un interdit : le breton à l'école ». (9) Francis FAVEREAU.

Reizhwiriek eo sevel ar goulennoù da-heul : Perak eo bet savet e Roazhon skol kentañ an Hussards noirs-se? Ha d'un dañjer e vije bet lakaet ar brezhoneg a-orin keltiek gant ar Galloud e Paris ?

- Doareoù da ziskar ar brezhoneg zo bet savet: ar simbol dreist holl ( ar vuoc'h, ar botez )  graet gant skolaer (ezed – ien).

« Pour la période 1912-1960, la grande majorité des témoignages recueillis ( hormis sept cas sur cent trente ) par Claude Le Du, conseillère pédagogique dans les Côtes-d'Armor, va dans ce sens. Un certain bilinguisme de fait fait exception, toléré plus qu'encouragé, car l'on a plutôt affaire alors à des démarches individuelles, ou plus ou moins militantes, marginales, et dont le laxisme est à l'occasion très vivement critiqué par les autorités académiques ».(9) Francis FAVEREAU.

(9) « Langue bretonne, nation française, République jacobine et perspective européenne », Francis FAVEREAU, Revue internationale d'éducation de Sèvres [En ligne], 03 1994, lakaet e linenn d'an 17 aviz Ebrel 2015. URL : https://journals.openedition.org/ries/4231 ; DOI : 10.4000/ries.423


- 24 -


- Difenn groñs ouzh ar skolidi a brezegañ brezhoneg war-bouez bezañ kastizet : ar simbol istribilhet ouzh gouzoug ar vugale, da skouer :

- Niver a re yaouank o vont war-zigresk ha gant-se koll drastus arver ar brezhoneg er gevredigezh.

Setu amañ un embannadenn a resisa an danvez-mañ : « La bienveillance scolaire », (10) J PAIN 7 oct 2012.

« Dans l'histoire de l'École, l'hostilité aux élèves n'a pas seulement consisté à contrarier les gauchers. Elle servit aussi des phénomènes d'acculturation de masse. Les bons maîtres de la Troisième et de la Quatrième république, ont instruits les campagnes en faisant ravaler leurs langues maternelles aux Bretons bretonnants et aux Occitants patoisants. Par ailleurs l'acculturation des peuples colonisés ne donnait pas d'états d'âme et on n'ironisait pas jadis sur les ancêtres Gaulois des indigènes Sénégalais, Berbères ou Annamites. La scolarisation n'étant point une science exacte, l'éradication des idiomes ne fût jamais complète et les cultures autochtones ont pu ressurgir aussi bien dans les ex-colonies qu'en métropole. »

(LLB): Ket diaes e oa bet dezho erruout er skol hep gouzout tamm galleg. Bevet o deus fall ar mareoù gant "ar vuoc'h" e fin an devezh.

(BG): Non : lorsqu'ils ont été scolarisés, interdiction leur a été faite de parler breton. Donc pour eux, il était préférable que nous, enfants, maîtrisions le français plutôt que le breton.

(RT): À ce moment-là il était considéré ne plus être un problème par l'école, chute des pratiquants, ( seuls les groupes issus de la campagne l'utilisaient encore ).


- An disoc'h a zo bet digresk groñs niver a vrezhonegerien yaouank. Setu kroget divrezhonekaat ar vro. Trawalc'h da goll ar yezh gant an amzer o tremen.


b)- Sell fall ouzh ar yezh gant ar gevredigezh vreizhek :

- Tuet kaer e oa an dud d'ober gant ar galleg.

- Ar vrezhonegerien a veze mezhekaet dre soñjoù gouelennour spontus lakaet a-ratozh ba pennoù an dud : ur gevredigezh warlerc'hiet sañset a zo roudoù splann anezhi e respontoù zo pa vez lennet soñj (FMD), da skouer : « Avec les touristes qui se moquaient de nous quand nous employions le breton entre amis ». Pe gant soñj (RT) : En 1967, insultés par des collègues à l'école, « ploucs ».

(PB): Ils étaient conditionnés par le discours ambiant sur cette langue qui ne mène à rien ( une langue du passé ).

(LF): Je ne le pense pas. Ils s'exprimaient naturellement en breton. Sinon ils n'auraient pas privilégié le français pour nous parler.

(PK): Non, parce que eux-mêmes avaient été élevés en français. Pour ma grand-mère, c'était sa langue maternelle,mais complètement déconsidérée comme pour la plupart des personnes de sa génération.

(LLL): Ket 'blam d'ar vezh.


c)- Abeg ekonomikel

- Spurmantiñ an dazont ( Marteze e oa e-barzh ar jeu perzh an Amerikaned hag ar Saozon bet o tieubiñ Bro-C'hall...)

(RK):Deskiñ saozneg a oa gweloc'h.


(10) « La bienveillance scolaire », Jean PAIN 7 Publication de l'observatoire déontologique de l'enseignement, octobre 2012.


- 25 -


YA  A SOÑJE DEZHO

- Rak o yezh dezho a oa ar brezhoneg a-viskoazh ha da vat.

- Ur merk identelezh a oa evit lod ivez.

- Deuet e oa ar yezh, evit lod, ur stourm dre heg.

(VA): Ya, yezh-vamm hag en o bleud ganti.

(RV): Le breton était et reste notre langue.

(MCM): Oui, cela reste leur langue maternelle. Mais pour mes parents, la priorité était donnée au français lorsqu'ils étaient à l'école, le breton était réservé aux conversations familiales et entre les proches relations. Je me rappelle de conversations en breton lors de visites de la famille et souvent avec des personnes plus âgées qu'eux.

(MPQ): Parfois, dans les années 70, j'avais réussi mes études et le fait de parler breton n'était plus un « handicap » mais une marque de reconnaissance de mes origines. Il leur arrivait de se dire fiers de mon apprentissage du breton que j'avais fait « en douce ».

(BS): Oui, une manière d'affirmer une appartenance.

(RG): Pour mon père, qui a passé une grande partie de sa vie à défendre la lange bretonne, la Bretagne, Pont-Croix, et le Cap-Sizun ( Evel ar C'hap n'eus bro ebed ! )


YA! EVITO MET PAS EVIT O BUGALE DEZHO.

- Hag an troc'h o tont da vat... Levezonoù fall evel hini ar skol.

(RC): Mes parents ne s'exprimaient pas sur l'importance de la langue, tout au plus ils parlaient des brimades à l'école s'ils parlaient en breton.

(NC) : Pas pour les générations suivantes, comme indiqué plus haut.

(NL): Oui pour eux mais pas pour nous les enfants car c'était leur langue maternelle, mais comme ils en avaient souffert à l'école, ils ne voulaient pas nous l'enseigner. Pour eux, elle n'avait pas d'avenir.


3-3 Brezhoneg lakaet d'un dra didalvoud ?

48 respont : 94%Tud (Kerent)

38 respont : 75%(Tud-kozh)

29 respont : 60%(Familh)

21 respont : 41%(Amezeien)


- 26 -


Dre vras :

Ar goulenn-mañ a glot gant ar goulenn kent « 3-2 An dud a soñje dezho e ranked doujañ ouzh ar bzg » gant ar memes stadad : un troc'h a zo etre hon tud hag ar reoù-all (Tadoù-kozh, izili ar familh, amezeien).

Talvoudus e oa ar brezhoneg memestra evit kazi an hanter eus an dud dre vras. Evit doare e rae ar gevredigezh ur plas bras d'ar yezh c'hoazh d'ar mare-se.

Didalvoud betek 38% en holl a zo hon tud deomp-ni ar re niverusañ en o zouez ( 48 % anezho)

Hag « etre daou » 15% eus an dud a oa digoustiañs eus pouez ar yezh pe dud na bledent ket gant seurt traoù...


Gallout a reer lavarout eta e oa rannet rummad hon tud e div lodenn:

- Lezel ar brezhoneg mont da hesk a oa an hini bouezusañ.

- Hag ar c'hontrol : implij ar brezhoneg evel ur yezh kehentiñ c'hoazh.

Ar sifr a 10%, « etre daou » soñj, a ziskouez e oa lod digoustiañs eus pouez o yezh (sevenadur, identelezh.) Setu soñj (RV) : « Non personne ne se posait la question c'était notre façon de communiquer ».

Ar sifr-mañ a zo an hini izellañ e-keñver kombodoù all. Hennezh a ziskouez  ne oa ket re rummad hon tud en arvar e-keñver rummadoù all. Kement-mañ a gadarna eta e oa dispartiet al lodenn vrasañ eus hon tud rak an daou vennozh, enep mik an eil diouzh egile, sanket mat enno : « didalvoud » pe « dalvoudus ». Un dizrannadur a oa anezhañ neuze.

Bez e oa, ivez, un diforc'h etre soñj ar gevredigezh hag hini al lodenn vrasañ eus hon tud deomp-ni.

1)- Kavout a rae 48% eus hon tud e oa didalvoud ar brezhoneg, ha ne oa nemet 35% well-wazh e-touez tud all tro-dro deomp...

Memes tra e kave 42% eus hon tud talvoudus ar brezhoneg goude ma oa betek 48 % well-wazh evit ar re all.

An hanter eus hon tud o dije lakaet ar yezh d'un dra warlerc'hiet pa vije bet lakaet ar brezhoneg uhelloc'h gant peurrest eus an dud : tud-kozh 45% – familh 52% – amezeien 48% ; da lavarout eo kazi un hanter anezho.

2)- Souezhus eo merzhout an diforc'h etre soñj ar mamoù ha tadoù ha soñj an holl re all dre ma c'haller krediñ e oa ur meno hollek savet mat dija er gevredigezh a-bezh... Ar pezh ne oa ket gwir evit doare. Neuze, daoust hag-eñ e oa un emzalc'h disheñvel e-kreiz ar familh diouzh peurrest ar gevredigezh ?...

Marteze ne grede ket an dud lavarout o soñj da vat e-maez ar familh. Hag ur santadenn direnkus ha grevus a-walc'h a vije bet staget ouzh an diviz dilezel ar brezhoneg mont d'an traoñ ? Setu soñj (BS) ( skrivet pelloc'h) a laka ar gudenn-se war-wel : « Ça dépend, on sentait un vrai traumatisme suite aux interdictions de l'État français »

Marteze ne veze eztaolet soñj ebet gant an dud e-kreiz ar familh ivez: (MK) : « E Kombrid ne oa ket talvoudus pe didalvoud. O yezh a oa; peizanted ' oa »

Re ziwezhat e oa evit ar yezh. Setu soñj (RD) « Les grands-parents ne se posaient pas ce genre de question ; ils pensaient que tout était joué, le breton n'avait plus sa place, le français était la seule issue linguistique ».

Pe ne soñje ket dezho e oa ar brezhoneg un dra bouezus a-benn ar fin evit mirout bev ar gevredigezh vreizhek. Setu soñj (RG) : « Par la plupart des gens à qui l'on a fait croire que c'était une langue (de plouc) donc, la transmettre était une perte de temps ».

3)- Troc'hañ chadenn ar yezh a oa un dra met lavarout e soñj a vije bet un afer all. Ha gant-se e vije savet ur seurt tabou e-barzh ar gevredigezh ?...

Un didrouz pounner a oa e-barzh ar gevredigezh...Ar pezh a zo gwir hiziv an deiz c'hoazh diwar ar pezh a c'hallan stadañ eus emzalc'h ma mignoned din; da lavarout eo hor rummad deomp-ni.


- 27 -


Trouz an dazont hebkén marteze a vije bet o sachañ evezh an dud er mare-se? Setu soñj (LLB) : « Ya! Divyezhek int met diaes eo dezho kompren c'hoazh eo un dra vat »... Seurt soñjoù a sav pa santer emañ didalvoud ar yezh sañset.

4)- Merzhet e vez ivez ez eo aesoc'h d'an dud kavout abegoù da ziskar implij ar brezhoneg eget da harpañ anezhañ...Ar pezh a lakae diaes ar brezhoneg diouzh ar respontoù da heul rannet e tri c'hombod: DIDALVOUD – TALVOUDUS – ETRE DAOU.

5)- E-keñver hon tud-kozh : Bez e oant un dave evit ar yezh ha kalzik tud yaouank o doa klevet pe desket un tamm mat a vrezhoneg diganto. Evelkent e soñje an drederenn eus an dud-kozh, e oa dija ar galleg dazont ar Vretoned, dre gaer pe dre hesk ! Gwashoc'h c'hoazh e oa aet donoc'h ar soñj-se e-touez ar rummad da c'houde. Chomet e oa ul liamm kreñv etre ar vugale-vihan hag ar yezh a-drugarez d'an dud-kozh memestra. Ret eo menegiñ memestra e oa dija muioc'h a arvaroù gant lod anezho (21% etre daou) e-keñver dazont ar brezhoneg eget er c'hombodoù all (10% pe 14%). Anv a oa eus o yezh dezho koulskoude...

Amañ em eus c'hoant da sevel ur goulenn a zo sanket don ennon : Santet e vez e voe dilezet ar brezhoneg gant un darn vrasañ eus an dud trapenn d' « an araokaat »... Hag un emdroadur naturel d'ar yezh e voe kement-mañ ? Pe ar gwask kouezhet war chouk an dud eo en dije pouezet kement war o speredoù betek o divrezhonekaat ? Kudennoù diabarzh ar yezh neuze...met deuet a-ziavaez !

Merzhout a reer e oa rannet e div lodenn dre vras ar gevredigezh a-bezh n'eus forzh pelec'h e vijent bet o chom... Dispartiet mat e voe ar gevredigezh : Aod (5 ouzh 4), Maez (6 ouzh 5) hag all... Nemet an dud divroet a soñje kentoc'h e oa didalvoud ar brezhoneg.

Diouzh an testenioù :

TALVOUDUS :

Daou abeg hepken : Ur yezh kehentiñ etreoadvezhel a oa ar brezhoneg hag ur prantad bev-buhezek nevez a oa o tont er gevredigezh.

(RD): Parce que c'était un lien incontournable intergénérationnel et toutes ces questions n'arrivaient jamais sur le tapis, c'est avec le renouveau culturel breton, le réveil de toutes ses possibilités économiques, sociales et culturelles, passées par le tamis d'un engagement d'universitaires et de décideurs économiques bretons ( CELIB ) qui a permis cela et encore cela se résumait à une catégorie de population jeune et surtout étudiante, au rôle festif et à l'importance des « festoù-noz » comme lien social et moteur dans les années 70.

(MM): Parce que c'était leur première langue et ils le parlaient avec leurs familles et les gens de leur génération.

(PO): C'était une langue intergénérationnelle.

(VA): Nann, peogwir e veze komzet.

(AB): C'était leur langue de tous les jours avec les voisins, amis et famille.


- 28 -


(PC): Mon père un jour a vraiment voulu que je connaisse le breton. Il m'a dit vers mes 10 - 12 ans : « Maintenant je ne répondrai à tes questions que si tu les dis en breton ».

(JB): Non, langue qu'utilisait mon père avec beaucoup de ses clients. C'était la langue des gens du pays, pour l'intégration c'était important, pour ne pas se faire passer pour un touriste.

 (JPK): E vez boazied nemet brezhoneg .

(CLF): Non, mes parents parlaient breton à certains et à d'autres la langue française ( au travail, avec les enseignants, avec certaines administrations, avec certains commerçants...)


DIDALVOUD : Meur a abeg evit gwiriekaat diskar ar yezh.

- Ur yezh warlerc'hiet ne dalveze ket ar boan da dreuzkas anezhi.

- Deskiñ ar yezhoù trec'h a oa gwelloc'h evit an dazont.

- Ne oa ket plas ebet ken d'ar brezhoneg...Didalvoud bemdez hag er vro ivez...

- Reolennoù ar skol a-enep d'ar brezhoneg.

(BT): Oui, une langue du passé.

(RG): Par la plupart des gens à qui l'on a fait croire que c'était une langue ( de plouc ) donc, la transmettre était une perte de temps.

(LC): Peut-être : pour leurs enfants, il était préférable d'apprendre les langues étrangères.

(RC): Le français était nécessaire pour l'éducation et l'emploi, le breton devenait donc inutile pour leurs enfants.

(MP): Plus, ou moins ils pensaient qu'il valait mieux que leurs enfants parlent anglais.

(FD): Oui, parce qu'ils voulaient que nous parlions correctement le français pour avoir une « situation » plus élevée que la leur dans la société. Ma grand-mère n'avait pas vraiment exprimé d'avis, pour elle c'était naturel de parler breton avec ses enfants et surtout pour exprimer sa colère ou dire des choses que nous enfants ne devions pas entendre.

(PC): Oui, aucune utilité dans le quotidien et la vie locale.

(RD): Les grands-parents ne se posaient pas ce genre de question ; ils pensaient que tout était joué, le breton n'avait plus sa place, le français était la seule issue linguistique.

(BLP): Oui, interdit à l'école.


ETRE DAOU :

- An digoustiañs eus pouez ar yezh a oa anezhi.

- Talvoudegezh an divyezhegezh ne veze ket priziet.

- War zigresk a yae niver a gomzerien.

- Ur mestaol ( daraez / traumatisme ) a oa anezhi, bet savet er speredoù diwar lezennoù Bro-C'hall...

(RV): Non personne ne se posait la question c'était notre façon de communiquer.

(NP): Pas inutile mais plus d'usage, mon père l'utilisait à l'accueil de la mairie et avec des voisins.

(RT): Ils n'exprimaient pas ce jugement, mais constataient le nombre déclinant de pratiquants. N'était pas considéré comme un atout pour l'école.

(MK): E Kombrid ne oa ket talvoudus pe didalvoud. O yezh a oa ; peizanted ' oant.

(BS): Ça dépend, on sentait un vrai traumatisme suite aux interdictions de l'état français.

(LLB): Ya, divyezhek int met diaes eo dezho kompren c'hoazh eo un dra vat.


- 29 -


3-4 Hag ur merk sevenadur  a oa ar brezhoneg a-hervezoc'h ?

13 % eus ar respontoù hepken a ziskouez e veze ar brezhoneg ur merk sevenadurel « evit un darn vrasañ » eus an dud ... Da lâret eo : 1 respont diwar 7 a soñj e oa lakaet ar yezh war ur bazenn sevenadurel, ar pezh n'eo ket gwall dra.

Ouzhpenn-se, 23% eus ar respont a laka war-wel e oa lakaet ar galleg evel un dave : « ne veze nemet ar galleg a oa ur merk sevenadur ».

Ha dre zichañs ez eus 30% eus ar respont a verk ne veze ket kavet a-bouez gant an dud e vije bet ar yezh ur merk sevenadurel pe get. An doare soñjal-mañ a nulla ar re 28% a rae ur stad bras eus ar brezhoneg c'hoazh..

Aze emañ trec'h ar galleg war ar brezhoneg... Da-c'houde e erruas ar mod nevez da sellet ouzh ar yezh ( skolioù Diwan, talvoudegezh an diyezegezh ) hag hiziv e weler disoc'hoù an emdroadur-se ( raktres politikerezh yezh departamant Penn-ar-Bed, da skouer ).


An testenioù

YA! EVIT AN DARN VRASAÑ :

(RV): Pour tout le monde à part quelques pédants instruits.

(NP): Une dimension religieuse..., on chantait breton dans les pèlerinages de Lourdes et les pardons locaux.

(BS): Oui, mais je ne sais pas si on peut parler de « dimension culturelle » ; C'était plutôt une « survivance ». C'est ce qui restait, ce qui avait survécu aux interdictions.

(FYG): Oui, je le pense, mais la plupart de ces gens sortaient d'une période où le bretonnant était traité comme un moins que rien et était brimé et insulté.

(VA): Ya sur a-walc'h.


EVIT LOD :

(AC): Oui, mais très peu nombreux.

(MPQ): Certains adultes commençaient à s'intéresser à la culture bretonne dans les années 70 ( regain des festoù-noz, musique… )

(RK): Ne vezent ket niverus.

(LF): Dans mon entourage je n'en connaissais pas.

(PC): Uniquement pour les défenseurs de la culture bretonne minoritaire.

(CI): Oui car c'était l'expression de notre culture.

(MFT): Pour ma mère, pour certains camarades de classe.

(MM): Pour certains peut-être.

(RL): Je suppose que oui mais pas dans mon entourage.

(JB): Oui, qui faisaient le choix de la transmettre. C'était le cas d'amis à mes parents qui ont parlé breton à leurs enfants en famille. Ils sont toujours bilingues à l'âge adulte.


- 30 -



NE OA KET :

(AC): Non, il servait surtout à s'exprimer au quotidien en milieu rural.

(JS): Je ne pense pas qu'ils en avaient conscience.

(LF): Je ne pense pas.

(RD): Comme je le dis précédemment, les seuls qui semblaient l' être étaient jeunes, lycéens, étudiants, le boum technologique des médias n'était pas encore arrivé.

(TQ): C'était une langue d'échange un peu privée, dans les autres communes les expressions changeaient.

(NC): Non pas du tout ! Pas dans les années 70. En tout cas, pas pour mes parents; c'était leur langue maternelle, c'est tout. Celle qui rendait les démarches administratives compliquées... Mes parents se sont toujours sous-estimés parce que selon eux, ils manquaient de vocabulaire en français ( ils me l'ont dit très tardivement , mais je n'ai jamais pensé de la sorte ).

(JB): Avec mon regard d'enfant dans les années 80 c'était naturel. À l'époque je n'intégrais pas la dimension culturelle de la culture bretonne puisque je baignais dedans.


NE VEZE KET KAVET A-BOUEZ :

(Rca): La plupart des gens vivaient simplement, ils ne voyaient pas ou ne voulaient pas voir ce qui se passait, ils étaient bretons tout simplement.

(AC): Oui très peu le trouvait important.

(LF): Dans mes souvenirs non.

(BG): Dans mon entourage, les gens ne s'y intéressaient pas.

(BT): Ils l'utilisaient entre eux mais sans qu'il y ait l'idée de culture.


Arlezadekaet eo bet ar brezhoneg neuze d'ar poent-se...

Kement-mañ a c'hall displegañ ar goulenn savet abretoc'h : « Santout a reer e voe dilezet ar brezhoneg gant un darn vrasañ eus an dud ; hag un emdroâdur naturel a voe d'ar yezh ? Da lavarout eo, dibabet gant an dud o unan evit gwir ?»

Neuze ma oa bet an dud « digoustiañs » eus pouez o yezh pe sur e oa ar brezhoneg o vont da hesk e c'haller kompren ne oa ket un dra dalvoudus ar brezhoneg evito kén...

Ya met daoust hag-eñ eo deuet ar soñjoù-se d'ar Vretoned en o frankiz soñjal pe sturiet int bet ? Ha perak e vijent bet ?


***


Disoc'hoù an tri goulenn a-us mesket asambles a ziskouez e oa an dud troet-kaer ouzh ar galleg ha ne oa ken met ul lodennig eus an dud a soñje dezho e oa ar brezhoneg ur merk sevenadur. Ar sifroù-mañ a c'hall reiñ ur respont d'ar goulenn a savan : Ha kement-mañ a zegasas un emdroâdur naturel d'ar yezh ? Da lavarout e oa bet dibabet gant an dud o-unan evit gwir !

Ne voe ket ! Ar c'hontrol a voe memes dre ma'z eo bet kombodet groñs ar yezhoù gant beli Bro-C'hall : ar brezhoneg er vuhez prevez, er parkeier.., hag ar galleg er skol, er melestradurezh... e kement lec'h e veze savet an divizoù ennañ ( hag a vez c'hoazh) ...


- 31 -


Setu soñj (JYK) a vo kavet skrivet pelloc'h : « Ne veze ket keñveriet ar yezhoù etrezo, Er skol e veze galleg ha brezhoneg er gêr. Ne oa ket da brederiañ war an dra-se ». Ha c'hoazh hini (JB) pelloc'h ivez : « Nos parents et nos grands-parents n'ont pas vu à l'époque que la transmission était importante, et nous ont laissé parler le français avec eux. On a appris tout seul le breton en les entendant, ils ne nous l'ont pas enseigné. Vu que pour eux le breton était interdit à l'école ».

Koulskoude n'eus ken met 7% eus an dud, meneget e respontoù ar goulenn « 3-4 Hag ur merk sevenadur a oa ar bzg? », a vije bet diemskiant eus ar feson sevenadur staget ouzh UR yezh. Neuze e soñje an dud ne veze ken met o yezh dezho an hini na oa ket ur merk sevenadurel enni e-skoaz ar patrom bet kaset dezho dre c'halloud Bro-C'hall. N'eo ket memes tra!...

Ret eo mennegiñ avat e oa uhel-tre ar baourentezh betek ar bloavezhioù 1930 hag ar mod da dreuzvevañ a oa ar pep pouezusañ d'ar boblañs :

Evel-henn e c'haller soñjal ne oa ket mui ar brezhoneg e soñj eus an darn vrasañ eus an dud ...Traoù pouezusoc'h a oa d'ober...

Setu soñj (FYG) : «Nann ! Mon père étant orphelin très jeune il a été éduqué par les curés, la langue Bretonne ne faisant pas partie de l'éducation, il a, à ma connaissance considéré le français comme la seul langue à utiliser, Même si il comprenait très bien le breton, je ne l'ai jamais entendu le parler. Ma mère, son principal soucis c'était de nous faire manger, elle n'avait pas de temps à consacrer à autre chose, quand nous allions voir mes grands-parents ou mon parrain il lui arrivait de parler un peu, mais c'était pour ne pas que nous, les enfants, nous puissions comprendre. »

Peurrest ar respontoù a c'hall bezañ dispartiet e div lodenn rik : 41 % eus ar respontoù « Evit un darn vrasañ » + « evit lod » a gave dezho e oa pouezus lodenn sevenadurel ar brezhoneg met tost eus 53% eus ar respontoù, er c'hontrol, a ziskouez n'o doa an dud tamm mennozh ebet ouzh ar fed e vefe ur yezh ur merk sevenadurel. Ar muiañ-niver eus ar boblañs a sonje dezhañ neuze ne oa ket ar brezhoneg un dra sevenadurel : ar galleg hepken a oa unan. Hag an disorc'h-mañ ne vije ket deuet, evit ul lodenn vras eus ar boblañs, diwar ar bruderezh doubl bet kaset da benn, gant melestradurezh Bro-C'hall ? : da gentañ an drougprezeg makiavelek ouzh ar brezhoneg hag ouzhpenn stadud enorusoc'h ar galleg ( dreistelezh ar galleg sañset ).

Diouzh soñj (FD) : « La question de la langue n'était pas débattue, parler le français c'était tourner la page des jours sombres, aller vers le modernisme : la machine à laver, le téléphone, la TV, la mécanisation de l'agriculture qui perdait ses ouvriers trop mal payés, l'exode rural battait son plein, les petites exploitations vivotaient. Le PROGRÈS était le maître-mot et quand on connaît comment on vivait à la campagne dans les années 50, c'était heureux d'aller vers le progrès : on abattait les talus et remembrait, on drainait les prairies, on construisait des stabulations libres pour les troupeaux, les coopératives amenaient leurs conseillers pour faire toujours plusOn ne voyait pas que sur le même autel du « progrès » on sacrifiait la nature, les emplois de l'agriculture et la langue dont on ne voyait plus l'utilité ».

Aze ez eus anv eus elfennoù e-touez reoù-all hag a sav kudenn diabarzh ar yezh diwar stad ar gevredigezh vreizh d'ar poent-se : « Koulz lâret ez eus anv eus kudennoù peget ouzh ar brezhoneg abaoe pell dija : ar baourentez er gevredigezh vreizhek, didalvoudegezh ar yezh bet lakaet d'ur starderez armerzhel ha kement zo… » Diviz hor mammoù ha tadoù a vije bet, neuze, evit kalzik anezho: « Trawalc'h a elfennoù a oa evit lezel a-gostez o yezh-vamm ...»

Ya met perak e vije ret d'an dud dilezel o yezh ganto ? Trapenn da zazont ekonomikel Breizh ? Ha petra a virje ouzh an dud a vont war-du an divyezhegezh ? Gant sikour ar skol an hini eo e vije bet posupl cheñch penn d'ar vazh gant an divyezhegezh… Gwir eo ne oa ket gwelet mat an divyezhegezh e Bro-C'hall a-raok ar bloavzhioù 1960… Ha deuet eo an traoù-se evit abegoù pedagogel pe dre ideologiezh ? Ar Republik he dije dibabet tonkadur ar brezhoneg ?...


- 32 -


Douetañs ebet a-benn ar fin e gwirionez : E 1925, Anatole de MONZIE, ministr an Deskadurezh Stad a embann : « Pour l'unité linguistique de la France, la langue bretonne doit disparaître »... Ha betek 1972 e c'halle un enseller lavarout : « Il faut fusiller le Créole »... Petra a zo a-dreñv unyezhegezh Bro-C'hall ? Talvezout ebet d'ar yezhoù all neuze ? Pe direnkus ken ha ken e vijent bet ( hag int c'hoazh) evit sturiañ mat an dud... Amañ emañ an dalc'h.

E gwirionez e oa ar brezhoneg ur skoilh, evel ar yezhoù all, evit Bro-C'hall : Setu savboent Francis FAVEREAU (9) :

« La Révolution, nous l'avons vu, avait imposé dans les esprits l'équation « école = français ». On retrouve donc peu ou prou l'analyse de Barère, passée de nouveau dans les faits : aux Chouans, puis aux « Chouans » (en politique) et à leurs curés, leurs bas-breton ; à la Nation, à la République, au Progrès, la langue française et ses valeurs universelles. Telle est l'idéologie simpliste, mais terriblement efficace, qui va s'imposer à la fin du XIXe siècle et perdurer par la suite ».

Me a laka ouzhpenn eo deuet savboent BARERE, a fed yezhoù, da vezañ « kred buhezel Bro-C'hall », d'ar poent-se : an hini ofisiel neuze… Ar pezh a vo diwezhatoc'h an trap pennañ evit hor rummad...

Evit ar bed politikel hag an ensavadurioù ivez ez eo ar brezhoneg ur skoilh evel ma vez skrivet gant F. FAVEREAU (9) :

« Et cela d'autant plus facilement que la vie politique, au travers de la question scolaire notamment, verra se perpétuer une logique d'affrontement manichéen, héritée de la Révolution française, entre cléricalisme militant et laïcisme républicain. Gilbert Nicolas vient d'analyser dans un livre important cette politique de formation des instituteurs dans la première école normale primaire de Rennes entre 1831 et 1850 : ils se devaient d'être les relais efficaces d'un État qui entendait déjà, dit-il, « franciser le langage » et « moudre les différences ».

An tro-spered-mañ a oa bev atav e-pad yaouankiz ar rummad studiet ganeomp. Setu ur skouer roet gant F. FAVEREAU c'hoazh :

« Certains rappels historiques s'imposent car, apparemment, l'arsenal législatif et réglementaire hérité de la Révolution n'est toujours pas caduc, puisqu'il est parfois mis en avant par les autorités ( académiques ou ministérielles ), dès qu'il s'agit de reconnaissance officielle du bilinguisme. Ainsi, en 1981, les autorités finistériennes opposèrent-elles à des parents, désireux d'ouvrir une école Diwan à Pont-L'Abbé, le décret du 30 vendémiaire an II (21/X/1793), qui stipulait (à propos des élèves des « maisons communes d'éducation ») : « Ils apprennent à parler, lire, écrire la langue française » ( exclusivement donc ), ainsi que le décret du 7 brumaire an II : « Dans toutes les parties de la République, l'instruction ne se fait qu'en langue française »


Afer an « Ñ » pe hini ar « C'h » zo splann a-walc'h evit kompren ez eus un enebiezh anezhi ouzh ar yezhoù minorealet hiziv c'hoazh...Bez-prokulorez lezvarn Brest he doa goulennet d'ar vaered n'eus ket pell zo bezañ kelaouet pa vefe roet, gant familhoù zo, un anv bihan skrivet gant un « Ñ » d'o bugale...Koulskoude n'eo ket anavezet prokulored ar Republik ( lez-varn amaezhel ) evel ur gwir beli lezvarnel gant « Lez European gwirioù Mab-den ». Se zo gwir abaoe 2008 o vezañ ma'z eo bet lakaet statud ar Brokulerien dindan dalc'h beli Bro-C'hall.

Evit ar pezh a sell ouzh ar bed relijiel e c'haller lavarout ez eo bet laosket ar yezh tamm ha tamm gantañ. Dre forzh e voe e penn kentañ, rak al lezenn COMBES (e deroù an ugentvet kantved) a stourmas ouzh arver ar brezhoneg er c'hatekiz hag er prezegennoù…


(9)   « Langue bretonne, nation française, république jacobine et perspective européenne », Francis FAVEREAU.


- 33 -


Setu un arroudenn eus labour Fañch BROUDIG diwar-benn an danvez-mañ :« L'interdiction du breton en 1902 : une étape vers la Séparation » menneget gant Francis FAVEREAU e « l'évolution du discours sur la langue bretonne au XXème siècle.  » (11)

« La première initiative en la matière, ..., date du 30 octobre 1890, ».

Anv eo euz « En principe le budget de l'État n'a pour but que de rétribuer des services accomplis dans la langue nationale et dans l'intérêt français ».

An intrudu-se a oa bet graet a-benn rediañ ar veleien, e Breiz-Izel hag e lec'hioù all, d'ober gant ar galleg e-lec'h ar brezhoneg pe ur yezh all disheñvel diouzh ar galleg. Gant-se e vez diskuliet ar c'hatekiz hag ar prezegennoù graet e brezhoneg.

« La mesure, dans un premier temps, ne s'applique qu'aux Flamands. » « ... et provient du directeur des Cultes au cabinet d'Armand Fallières, alors ministre de la Justice et des Cultes : c'est celui qu' Yves Le Gallo appelle « l'inamovible et monomaniaque Charles Dumay ». En place depuis 1887, il l'est toujours au moment des événements de 1902. »

« Dès le 26 mars 1901, Dumay s'adresse aux préfets de Bretagne et leur demande si « les mesures prises pour le Nord doivent être appliquées dans [leur] département ». La circulaire de septembre 1902 va précipiter les choses et « remuer profondément la Bretagne jusqu'en 1905 ». Car Émile Combes met très rapidement ses décisions en application. « À titre d'exemple », ce sont 31 prêtres qui, dès le 9 janvier 1903, sont suspendus de traitement dans l'évêché de Quimper et Léon, 10 curés-doyens dans celui de Vannes, et 9 recteurs ou vicaires dans celui de Saint-Brieuc et Tréguier : ce sont apparemment eux « les plus fougueux pratiquants (sic) du bas breton » et pour reprendre la terminologie du président du Conseil, « les plus compromis parmi les prêtres qui persistent à faire, de parti pris, usage du breton dans les instructions religieuses et l'enseignement du catéchisme ».

À la fin de 1904, ce sont, au total, 87 prêtres finistériens qui auront été frappés de suspension de traitement pour « usage abusif du breton », et au 1er janvier 1905, il en reste 77 dont le traitement n'a pas été rétabli. En septembre 1905, dans les Côtes-du-Nord, 13 prêtres se trouvent sous le coup d'une suspension, mais 30 au total ont été touchés depuis 1902, la moitié d'entre eux faisant entre-temps l'objet d'un rétablissement. C'est dans le Morbihan que le moins de suspensions auront été prononcées pour ce motif : 10 curés-doyens seulement sont concernés. En tout, ce sont 127 prêtres qui, en l'espace de trois ans, auront subi les conséquences de la circulaire Combes.

  • Ces chiffres ne prennent pas en compte les suspensions de traitement pour d'autres motifs.

Cette circulaire suscite les réactions indignées de l'épiscopat et du clergé, de la droite parlementaire et de nombreux élus locaux, mais aussi d'un certain nombre de républicains. Tout le mouvement régionaliste et bretonniste intervient dans le débat, mais aussi la presse, tant locale que nationale. Le journal La Lanterne se signale par ses diatribes anti-bretonnes et antireligieuses : « il est nécessaire d'empêcher les ratichons de déblatérer en patois. Il ne serait pas inutile de surveiller avec soin les sottises que l'on imprime à l'usage des pauvres cagots bretons ». »


Ha dilezet ez eo ivez ar brezhoneg gant tud an Iliz rak pouez ar galleg, abaoe ar bloavezhioù 1950, da vare bugaleaj pe oad krenn ar rummad studiet ar wech-mañ neuze.

Gallout a reer amañ lakaat war wel dislavar eskopti Kemper etre mare « Breuriezh ar brezhoneg » o tifenn krenn ar brezhoneg hag hini oberenn chaloni FALC'HUN gouestlet da ziskar pouez orinoù keltiek ar brezhoneg hag  e skritur unanet  goude an eil brezel bed.


(11)  « L'évolution du discours sur la langue bretonne au XXème siècle », Francis FAVEREAU.


- 34 -


Setu ar pezh a oa bet skrivet er journal La Croix d'ar 16 a viz Ebrel 2016 er pennad « Le renouveau de la culture bretonne un défi pour l'église » : « L'attachement des évêques de Quimper, de Saint-Brieuc et de Vannes à la langue bretonne a duré jusqu'aux années qui ont suivi la deuxième Guerre mondiale. » (12)

Setu soñj (NP) e-keñver ar brezhoneg evel ur merk sevenadurel : «Une dimension religieuse.., on chantait breton dans les pèlerinages de Lourdes et les pardons locaux».

Gwir eo ( hag hiziv e teu en-dro ) met un talbennig hepken e oa eus ar brezhonegva dija.

D'ar poent-se e teuas levezon an Iliz da vezañ dister war hor rummad. Diskouezhet e oa bet d'ar gatoliked un hent nevez war-du ar galleg.

Un dra zo da venegiñ aze ; tost tre e voe an Iliz ouzh galloud Bro-C'hall mil bell zo (abaoe linez ar Gapetianed) evel ma vez displeget gant Yves PERSON... Ret e veze, d'an amzer-se, liammañ ar galloud relijiel gant hini ar Roue ha lakaat hennezh war ur bazenn zoueel. Un doare lakaat splann reizhwiriegezh ar Roue d'an holl dud hag un touell anezhi hepken koulskoude.

Goude al lezenn COMBES e voe disheñvel mik an darempredoù etre an daou c'halloud hag e voe ret da c'halloud Bro C'hall ober d'an Iliz tevel ... Stourm a oa bet neuze tro-dro d'ar yezh... Seul vuioc'h ma voe ur stadud ofisiel mik anezhañ bet staget ouzh ar brezhoneg gant ar Papoù gwechall gozh:

« C'est que le breton armoricain bénéficiait, depuis le XIIIe siècle, grâce à un accord entre le Duché et la Papauté, d'un statut de langue officielle (la « règle d'idiome »), qui imposait son usage dans toutes les relations entre l'Église et le peuple de Basse-Bretagne, y compris donc l'enseignement, totalement contrôlé par les clercs et les recteurs de paroisse. » Francis FAVEREAU, (9)

Neuze ez eo bet forc'hellek a-walc'h emzalc'h an Iliz e-keñver skodoù a c'halloud zo bet…

Levezoniñ ar bopl da skwer, ar pezh e oa a-bouez bras evid pep galloud relijiel pe politikel, a sinifie, a-benn kont, emglevioù kenetrezo daoust dezho bezañ a-enep an eil ouzh egile peurvuiañ... Ha daoust hag-eñ e c'haller keñveriañ strategiezh ar veli religiel gant oberiantiz ar veleien ? Moarvat e veze disheñvelderoù soñjal hag ober a oa kenetrezo. Evel da skouer Y. TROAL bet person e Trêgad ha Tregeneg (1993), brezhoneger anezhañ ha savet gantañ ur geriadur Brezhoneg/Galleg.


***


Daoust hag-eñ e vije bet ur veli bennak e Breizh o klask kendrec'hiñ an dud, hag e dije gallet mirout ar yezh bev ?

Reizhwiriek ez eo ar goulenn-mañ dre ma oa lakaet ar Vretoned da zibab etre daoù hent : implij yezh kehentiñ ar vro (Breizh-Izel) pe señtiñ ouzh levezonoù galleg kreñv strizh ha steunvaet hag a oa war chouk an dud ; Levezon ar skol, da skouer, bet lakaet d'ur « c'hred speredel ha buhezel ». Ne oa ket aes d'en em silañ kuit diouzh kred buhezel ar skol. 

Evit gwir ne oa ket e Breizh eus ur brezegenn ofisiel kinniget d'hor rummad a-benn diskuliañ divrud ar yezh. Dreist-holl ne oa ket ur brezegenn anezhi evit broudañ ur youl wirion gouest da saveteiñ ar yezh a-greiz ma oa dizeur an dud o kreskiñ ouzh o yezh dezho.

Setu soñj (JS) a gavoc'h pelloc'h : «Nous étions formatés à l'école française que ce soit en primaire ou en secondaire».


(9) « Langue bretonne, nation française, République jacobine et perspective européenne », Francis FAVEREAU Revue internationale d'éducation de Sèvres [En ligne]

(12) « le renouveau de la culture bretonne un défi pour l'église », Journal La Croix d'ar 16 a viz Ebrel 2016.


- 35 -


1 - An « emsav » a oa anezhañ met diaes e oa dezhañ sevel, ur vouez efedus ouzh diskar ar yezh o tont rak darempredoù a oa bet etre ul lodenn eus an « eil-emsav » ( mare lec'hiet etre an daou vrezel ) hag an Allamaned…

(RD) a skriv : « Ce n'était jamais très bien accepté, un jeune qui parlait breton pouvait être suspecté de sympathie avec le nazisme ou autre bêtise du genre autant par les sympathisants de gauche que de droite ».

Kemer a ran tro amañ evit lakaat war-wel un arroudenn eus ul levr skrivet gant Ronan Ar C'HOADIG : « Bretons, Indiens, Kabyles... Des minorités nationales ?» (13).

Kavout a ran a-bouez menegiñ mare ganedigezh an « Emsav »: boaz omp kentoc'h ma vefe merket deroù an emsav adalek Mare Théodore Hersart de la VILLEMARQUÉ (1815-1895) hag e oberenn Barzhaz Breizh ; ar pezh a laka an arc'hadurioù breizhek d'un dra modern a-walc'h, da lavarout eo d'un dra politikel. Padal istorourien zo a dermen penn kentañ an emsav da vare an Dispac'h Bras. Ar pezh a wrizienn un afer donoc'h e planedenn Vreizh... Tostaat a ra neuze obererezh an Emsav ouzh Istor ar Vro hag ouzh an darempredoù kenniñvek a zo bet gant Bro-C'hall abaoe keit-all.

Ouzhpenn-se ez eo diaes dielfennañ mennoudoù pep den a zo e-barzh ar jeu. Er fin ez eo fur distagañ an Emsav diouzh ideologiezhioù zo bet... Ar pezh a zo gwir d'unan a zo faos d'unan all...

Arroudenn diwar labour Ronan ar C'HOADIC :

« Erwann Chartier et Jean-Jacques Monnier attirent tous deux notre attention sur « un aspect méconnu de la revendication politique bretonne : ses débuts en partie progressistes. Erwan Chartier, qui embrasse la vaste période des « origines » du mouvement breton, allant de la Révolution française aux années 1930, souligne la complexité des itinéraires individuels et relativise la portée des héritages. Jean-Jacques Monnier, en revanche, concentre son attention sur l'antifascisme d'avant-guerre dans le mouvement breton, visant à démontrer que « les militants bretons ne sont nullement voués, par atavisme ou par conjoncture, à une évolution vers le fascisme ».

Savboentoù an dud degaset d'o bugale dezho a oa re strizh a-wechoù ha liammet gant ul liv politikel bennak marteze... Levezonoù pe un didrouz pounner a zo aet da livañ soñjoù hor rummad neuze.. Lod-all eus an dud, memestra, o doa roet kalon d'o bugale evit deskiñ ar brezhoneg daoust d'ar c'hedveno fall a-walc'h diwar e benn.

Er bloavezhioù 60, koulskoude, e oa bet krouet ar C.E.L.I.B. « Centre d'études et de liaison des intérêts bretons », an hini a oa aet da arbenniñ ouzh ar gouarnamant gall. Ul levezon kreñv a-walc'h en doa bet war gevredigezh Breizh. A-drugarez dezhañ e oa bet araokadennoù o doa sikouret da cheñch troioù spered tud ar Vro.

(9)  « Langue bretonne, nation française, République jacobine et perspective européenne », Francis FAVEREAU Revue internationale d'éducation de Sèvres [En ligne]

(13) « Bretons, Indiens, Kabyles...Des minorités nationales ? », Ronan Le COADIC (dir.)] [Presses universitaires de Rennes, 2009, www.pur-editions.fr


- 36 -


Kalzik aozadurioù, heuliet ganto lañs ar C.E.L.I.B., a oa ul lodenn eus ar bed sevenadurel. Kudennoù ar yezh a oa bet lakaet war-wel hep bezañ bet diskoulmet da vat : Anv zo bet kentoc'h eus gwarez glad Breizh dre vras. Setu ur bomm tennet eus Keleir, Fondation Culturelle Bretonne , KROAZ BREIZ, niv 63, Gwengolo 1953, Pajenn 14 a vez kavet 'ba levr Gwenaël MAZE: « Yezh hag Emsav » diwar-benn Fondation Culturelle bretonne (F.C.B.) ; Honnezh zo « ur gevrenn eus ar C.E.L.I.B. Karget da zastum arc'hant evit sikour ar brezhoneg er skol ». Gwénaël MAZE a resisa : « Er bodad emañ ivez Kendalc'h ( a vod : Bleun-Brug, Ar Falz, Bodadeg Ar Sonerion, Kelc'hioù keltiek Breizh hag arallvro), un hanter zousennad kuzulierion, en o zouez : ar chaloni FALC'HUN ( en anv Skol Veur Roazhon ) ha Pêr HELIAS ( evit radio Kimerc'h ) ».

Nerzh a oa bet roet d'an arc'hadurioù rekiz a-benn kreñvaat savetereezh ar brezhoneg. « Karta sevenadurel Breizh » a oa bet savet un nebeud bloavezhioù war-lerc'h.

Ur seurt « kred buhezel ofisiel » a oa bet neuze eus perzh Breizh e-pad un dek bloavezh bennak, met hennezh a oa aet da get re abred evit ma vije ledet, en ur mod padus, e levezon war bep kudenn ar gevredigezh vreizhek.

Abaoe 1970 e teuas gwannoc'h identelezh ar Vretoned dre ma'z eo bet cheñchet an termen « Minorelezhioù broadel » ( ar pezh a oa anat koulskoude ) d'unan all hag a zo « identelezh sevenadurel » kalz gwannoc'h e ster. Perak eo aet kuit an dermenn « minorité » diouzh al langaj ? 

Will Kymlicka, prederour, a zispleg deomp eo ar minorelezhioù broadel kevredigezhioù merket gant un doare emren diouto ha bevennet mat o douaroù araok bezañ bet lonket gant ur Stad. Gallout a reer kompren e oa gwan a-walc'h an emsav er mare-se hag emglevioù a zleje bezañ savet etre ar galloud hag emsaverien bolitikel evit lakaat ar gouarnamant da zegemer muioc'h arc'hadurioù zo bet anezho d'ar poent-se ? Ur skouer diwar glad Bro-C'hall a vez kavet ennañ ar yezhoù bihanniver abaoe 2008 : petra a sinifi kement-mañ a-benn kont ? Ha n'eus ket aze un doare pilpous anezhañ evit diverkañ merk identelezh Breizh ha skarzhañ he doare broadel war an dro pa vez lakaet ar brezhoneg dindan identelezh c'hall ken aes ha tra ?...  

2 - War an dachenn bolitikel just a-walc'h e oa un den bet dilennet memestra meur a wech ha bet lakaet da « gannad sevenadurel Breizh » e-touez an dilennidi hag ar pennoù-bras : Jean-Yves COZAN an hini eo. Setu kemennadennoù embannet en « Télégramme » da 16 a viz Mezheven 2015 (14) :

Ty Ar Vro Kemper : «... Nous tenons également à rappeler quel défenseur de la culture et de la langue bretonne il fût tout au long de sa carrière politique et de ses différents mandats électifs. Il a ainsi permis, par son engagement et son soutien, notamment en Finistère, d'accompagner la création et de conforter la dynamique associative et culturelle bretonne dont sont issus, comme Ti ar Vro Kemper, de nombreux acteurs et structures de la langue, de la musique et de la danse bretonne ».

Diwan : « Diwan rend hommage à l'action de Jean-Yves COZAN pour la transmission de la langue bretonne aux jeunes générations. »

Kevre Breizh « Visionnaire et volontaire, il devançait les demandes du mouvement associatif, il les soutenait et fixait des objectifs... que ce soit les écoles Diwan, les écoles publiques et privées ou les associations de parents d'élèves Div Yezh ou Dihun. »

Met ne zlefe ket bezañ aes stourm evit ar yezh er mare-se. Setu soñj Charlie GRALL :

Charlie GRALL, pour le Festival du livre de Bretagne de Carhaix : « Le Festival du livre en Bretagne, qui fête cette année ses 25 ans, tient à rendre hommage à Jean-Yves Cozan, l'homme de culture, de conviction et le bâtisseur. C'est avec lui, lors d'une réunion secrète avec les services de l'Equipement du Finistère et des militants barbouilleurs de panneaux de S.A.B. ( Stourm ar brezhoneg ), que l'idée de ce salon a été émise la première fois et c'est avec son soutien indéfectible qu'il a pu grandir. La Bretagne perd une forte personnalité régionaliste, une figure, « une gueule » comme il aimait dire, un ami ».


(14) Télégramme da 16 a viz Mezheven 2015.


- 37 -


Ur stourmer e oa Jean-Yves COZAN dre e engouestl politikel. Arbenniñ ouzh ar stad en doa graet en ur stourm evit ar yezh met afer Pont n' Abad meneget a-raok a ziskouez deomp e oa ar vouezh ofisiel wirion, a-benn gont, hini da heul : « Les autorités finistériennes...» [Qui opposèrent] à des parents, désireux d'ouvrir une école Diwan à Pont-l' Abbé, le décret du 30 vendémiaire an II (21/X/1793). (9)

3 - E-keñver an dud desket :

Setu soñj (VA): « On dit qu'on a essayé de le ( le breton ) faire disparaître mais ici il y a eu des gens pour le faire vivre à travers la musique, les fest-noz, … Quelques écrivains ont aussi essayé de le faire vivre. »

Re wir eo e oa kalzik anezho o dije gallet levezoniñ ar gevredigezh vreizhek dre o skridoù met daoust hag-eñ int deuet a-benn da lec'hiañ ar yezh e-barzh ar bed nevez o tont ?

Bez e oa reoù ar brezel bed kentañ bet engouestlet evit ar vro, identelezh ar Vretoned, ar brezhoneg… Eus ar fozoù e save lod o mouezhioù : Fañch ELIES – Jos AR BRAZ – Auguste BÔCHER – Yann Bêr KALLOC'H... « Kroaz ar Vretoned » a oa ur gelaouenn he doa roet keloù brezel d'he lennerien dre destennoù da skouer (A. BÔCHER ...) bet lakaet war-lerc'h da destennioù pouezus. Kazetennoù all zo bet er mare-se : « Dihunamp » ( Loeiz HERRIEU , Andre MELLAG) , « Ar Vro » (Taldir JAFFRENOU), « Brug » ( Emile MASSON – Erwan GWENOU )...

Met daoust hag-eñ e oa lennerien a-walc'h ( miliadoù zo bet pe muioc'h ? ) e-keñver an niver a gomzerien er mare-se ( tost ouzh ur million ) evit komz eus ul levezon wirion war ar boplañs ? Ha dreist-holl ne oa ket ar brezhoneg ur yezh en arvar, dre-gomz, da nebeutañ, d'ar poent-se.

Lod-all zo bet evel just... da skouer : Youenn DREZEN...

Amañ e lakaan war-wel Hyacinthe KERNILIS ( pajenn129 el lodenn 7- dave ), eus ar Vro Vigoudenn evel Y. DREZEN, bet roet din da c'houzout dre ur respont zo bet kaset din. Ur skrivagner peizant tost ouzh ar bed relijiel evel kalzik a dud er mare-se.

Meur a gizidigezh bolitikel a oa mouezhiet ganto… Ar pezh a c'hallje terriñ ur c'hred buhezel ofisiel Breizh d'ar mare-se.

Goude e teuas « Gwalarn » e spered engouestlet ha broadelour hag a roas d'ar Vretoned ul lennegezh nevez. Kinnig un dra disheñvel mik diouzh ar pezh a veze skrivet betek-henn a voe e bal pennañ : implij ar skritur peurunvan, pellaat diouzh lennegel ar c'hantved kent, ul lennegezh dilavar, moredet hag aozet diwar ar patrom gall.


Met tamallet e oa bet skipailh Gwalarn trapenn d' e zarempredoù gant Breizh-Atao...

Daou dra a zo pouezus amañ :

- war an dachenn bolitikel da gentañ ez eo bet nac'het ar spered broadelour dre vras gant ar gevredigezh vreizhek… ( c'hwitadenn ar votadegoù evit ar vroadelourien pe « Républicains fédéralistes », e Gwengamp e 1930 da skouer)… E-pad ar brezel ez eus bet feulster, drougoberoù, tabutoù ha droug. Talañoù feuls zo bet etre strolladoù politikel kement ma'z eo bet lakaet ar mare-se par d'ur brezel e-kreiz ar brezel bed e Breizh gant Yves MERVIN. 

Gant piv e vefe ar galloud ur wech deuet ar peoc'h en dro ? (www.devoirdememoireenbretagne.wordprss.com )

- war dachenn ar yezh e c'hallje bezañ savet goulennoù diwar-benn ar peurunvan, da skouer :

Peseurt reizhwiriegezh zo d'an dud desket bet kaset ar peurunvan ganto, pell a-walc'h, sañset, diouzh savboent ar bopl hag he deur dezhi e-keñver ar brezhoneg ? Ha peseurt reizhwiriegezh zo d'ar peurunvan ?

(9) « Langue bretonne, nation française, République jacobine et perspective européenne », Francis FAVEREAU, Revue internationale d'éducation de Sèvres [En linenn].



- 38 -


Diwar benn ar yezh e c'haller stadañ e voe ar peurunvan ul lodenn vat... met ul lodenn hepkén e-barzh istor emdroâdur ar yezh… Ar peurunvan levezonet gant Gwalarn zo ur stumm eus reizhderioù ar yezh kroget pell diagent...gant ar KLT e deroù an XXvet kantved, gant François Ar GONIDEG araok hanterenn kentañ an XIXvet kantved, gant Julian MAUNOIR ( an Tad Maner ) c'hoazh e-kreiz an XVIIvet kantved.

An holl skrivagnerien o dije gallet ( pe get ) levezoniñ hon tadoù-kozh hag hon tud deomp-ni. Diaes eo muzuliañ an dra-mañ a-benn kont.

Met evit hor rummad deomp-ni e kavan a-bouez an testeni da-heul : hini Anjela Duval diwar-benn ar skrivagnerien a oa anezho tro-dro 1970. Abadenn savet gant Andre Voisin,1971. (15)

« D'où vous est venue l'idée d'écrire ? »

« Je ne sais pas... Parce que j'avais tellement de plaisir à lire les revues bretonnes. Je me suis dit un jour : mais quand même, je ne suis qu'un nourrisson, je me nourris de tout ce que les autres écrivent. Il faudrait que j'essaye d'écrire quelque chose, aussi, moi-même... pour aider un peu... Parce que c'étaient tous des bénévoles. Personne ne gagnait absolument rien en écrivant en Breton. Au contraire on est encore obligé de payer la revue après que vous avez écrit la moitié de la revue... Payer encore l'abonnement puisqu'il n'y a pas assez de lecteurs pour payer les frais d'imprimerie..., l'impression, il n'y a pas assez de tirages... Alors j'ai commencé à écrire mais je faisais des fautes... Je lisais depuis toujours le breton. J'avais jamais essayé de l'écrire mais je croyais qu'on écrivait ça assez facilement... Quand je lisais le breton, c'était pour savoir l'histoire...C'était pas pour savoir comment que c'était écrit. Mais alors quand j'ai commencé à écrire, j'en ai bavé et je faisais des fautes... Puis j'avais ça de particulier que les écrivains paysans sont extrêmement rares... Alors personne ne parle de la vie des champs pour ainsi dire... Je suis à peu près la seule à le faire...»

Ha niverus e oa an dud gouest da lenn e brezhoneg ? Reoù o deus bet un tamm mat a gatekiz moarvat... hag ar re-all ?

***

(15) « Les conteurs », André VOISIN, 1971.


- 39 -


Yezh kehentiñ ar vro ne oa ket kreñv a-walc'h e speredoù an dud er mare-se. Diaes e oa dezhi delc'her he flas er bedeladur o kregiñ. Ne oa ket kreñv a-walc'h, keneubeud, a-benn talañ ouzh ar c'hedveno degaset gant ideologiezh an Trede Republik.

Traoù mallusoc'h a oa d'ober eget doujañ ouzh o sevenadur ha zokén pa oa anv eus yezh ar vro. War-raok dalc'hmat ez a ar vuhez !

Ur fed eo e c'haller stadañ e voe dibabet gant ul lodenn vras eus ar boblañs mont da-heul ar re emañ ar galloud ganto ; kemer perzh er galloud-se pe gaoud peoc'h o doa savet un hevelep emzalc'h enni.

Met...

Gant an « dibab-se » eo bet kreñvaet da vat an akulturiñ kroget pell zo e Bro-C'hall evel e broioù all dre an trevadenniñ.

Koulskoude, e 2004, e embanne Rannvro Breizh anaoudegezh ofisiel ar brezhoneg. Erfin ez eo bet ur c'hred buhezel ofisiel o plediñ gant dazont ar yezh, a-benn klask lakaat anezhi war an tu mat, nemet ma voe kalz re ziwezhat evit hor rummad !

Ha c'hoazh, ne oa ket bet « stadud-se ar yezh » degemeret mat gant an holl. Setu ur frazenn tennet eus ar pennad-skrid a oa e ditl : « Le breton : langue vivante ou langue morte ? »

« Pierre MAILLE, président (PS) du conseil général du Finistère, a ravivé une polémique. Il n'envisage pas le breton comme langue de communication. » (16)

Un emgann zo c'hoazh o treuziñ soñjoù politikel hag a vir ouzh Breizh a adkavout he yezh. Un emgann etre an ideologiezh mestroni ha treuzvevañ ar brezhoneg a zo anezhañ bepred, daoust d'al lezennoù etrebroadel o vont war-gresk tamm ha tamm...

Setu, roet deomp ali Yves PERSON, kendrec'het-kaer diwar-benn an danvez-se, da-geñver e brezegenn e Dakar, dirak an Oaled breton, d'ar 7 a viz Kerzhu 1970 (17) :

«Que ce système, ( o komz diwar-benn ar Stad gall e oa ar skrivagner ) avec son autoritarisme théocratique, mais son indulgence pour les individus, ait une logique propre, c'est incontestable. Sans cela, il n'aurait pas duré. Mais on peut le juger sur le plan éthique comme destructeur de démocratie et au niveau culturel, de valeurs humaines. Comme citoyens français, nous en sommes évidemment responsables et avons le strict devoir de le combattre puisque en raison de l'influence de notre pays dans le monde, il contribue à diffuser un modèle néfaste surtout dans le développement des pays sous-développés ( conception absolutiste de l'État, notion de souveraineté absolue et négation des réalités ethniques, qualifiées de tribales ou régionales ). »

A-drugarez diviz ar Rannvro, a-zivout anaoudegezh ar brezhoneg, eo bet savet er speredoù ur skeudenn gwelloc'h a-zivout ar yezh... Aesoc'h eo evit an holl komz eus ar yezh diwar-vremañ... Ar pezh ne oa ket anat a-raok. Anaoudegezh ar yezh embannet gant an dilennidi a laka ar brezhoneg war ur bazenn all, « tostoc'h » ouzh hini ar galleg dreist-holl. Ur benveg a-bouez ez eo stadud ofisiel ar brezhoneg neuze. Hag ur mac'h-tenn e vo ar brezhoneg evit ar galloeg? Chañs zo !


(16) « Ouest France », janvier 2013.

(17) Conférence de Dakar, Yves PERSON devant le foyer Breton, le 7 décembre 1970, Ar Falz n°1, 33ème année, arroudenn diwar Ar FALZ n°89, 2016


- 40 -


3-5 Ne veze ken ur sevenadur : an hini galleg e oa !

23 respont : 45%

An testenioù :

(RD): Vrai, pour la plupart c'était sans aucun doute le sens de l'Histoire, il fallait « aller de l'avant », le breton avait fini par comprendre que vu de Paris, il n'était qu'un attardé, c'était clair.

(JS): Nous étions formatés à l'école que ce soit en primaire ou en secondaire.

(AC): Oui essentiellement mais aussi les langues telles que l'anglais, l'allemand ou l'espagnol.

(MPQ): La seule qui permettait de « grimper » dans l'échelle sociale.

(RK): Hag an hini saozneg.

(BP): C'était assez marginal. Pour les jeunes avec le renouveau par la musique, au milieu des années 70, ça redémarrait. Une partie n'allait pas en boîte de nuit mais privilégiait les fest-noz ; L'effet se fait ressentir aujourd'hui, où les participants aux festoù-noz ont bien vieilli.

(BT): Oui, mais plutôt en tant que culture dominante, elle était partout.

(BS): Mes parents et grands-parents ne voyaient pas l'intérêt d'apprendre cette langue à l'école. Seuls comptaient les moyens qui nous permettraient de nous « élever » socialement et à ne pas devoir aller en mer gagner notre vie. Donc, effectivement, la culture française ou internationale primait.

(JB): Non justement, on mixte les 2 sans problème.


3-6 Sevenadur Bro-C'hall bet lakaet uhelloc'h eget hini Breizh er mare-se?

Ho testenïoù :

GAOU : Gant prantad nevez ar bloavezhioù 70 e oa bet kreñvaet sevenadur Breizh en-dro ! Hag ar brezhoneg a veze klevet d'ar mare-se ?... Ya ! Met un darn vrasañ eus an dud a chome bouzar ouzh galv ar brezhoneg memestra. Bez e oa bet un disparti er gevredigezh d'ar poent-se rak gwriziennoù un treuzkas nevez hag a save e lod speredoù, da skouer : Skol Diwan o tont...

(JS): Faux, ayant eu l'occasion de passer des concours administratifs, l'option facultative breton au niveau de l'oral dans les années 1970 même à la fac de droit de Rennes.

(RK): GAOU evel-just ; ar chañchament a zegouezhas goude-se.

(RT): L'expression en breton était populaire ( groupes sociaux : paysans, ouvriers… ) alors imaginez la culture ! En lycée à Quimper, dans les années 70, nous étions fans de Stivell et de Servat. Servat passait déjà dans l'arrière-salle des bars locaux, de beaux souvenirs.

(FMD): Faux, le breton existait bel et bien puisque ma famille bretonnante l'utilisait au quotidien et avait " du goût " à aller au fest-noz ( attraction ayant remplacé, grâce aux estivants, disaient-ils, les fêtes de ferme de type " terre battue "). Par contre, ils ne comprenaient pas beaucoup les infos en breton du " Léon " ( selon eux ) de Fañch Broudig sur Télé-Bretagne et, n'allant pas à la messe, ne suivaient pas celle-ci en breton puisqu'ils ne fréquentaient que rarement l'église du village.

(RL): Les chants religieux en breton fédéraient les pèlerins des pardons.


- 41 -


(NC): Si, mais pour moi qui ai vécu en ville, j'ai le sentiment que seuls ceux qui avaient des origines paysannes s'intéressaient au breton, à des degrés variables.

(LLL): D'am soñj ket : an dud tro dro din a oa gant an daou sevenadur.

(VA): On dit qu'on a essayé de le faire disparaître, mais ici, il y a eu des gens pour le faire vivre à travers la musique, les fest-noz, … Quelques écrivains ont aussi essayé de le faire vivre.

Amañ e fell din islinennañ ez-kreñv-tre an evezhiadenn-mañ « Quelques écrivains ont aussi essayé de le faire vivre ». E gwirionez e oa un diglosïezh luziet a-walc'h ( hag a vez klevet hiziv c'hoazh ) o pouezañ pounner-mat war dazont ar brezhoneg ; paket e oa ar skrivagnerien e-barzh ar jeu-se da vat... (Meneget P37)

Gallout a reer diverrañ dre-vras an afer-mañ, ken pouezus all, e mod da-heul : Pennholieriezh ar Republik he deus lakaet e pleustr ar bennreolenn bet degaset gant an Dispac'h bras : « La nécessité et les moyens d'anéantir les patois et d'universaliser l'usage de la langue (Abbé Grégoire) » (9).

A-benn neuze ha seul vuioc'h ma teu da vezañ efedusoc'h raskadur ar yezhoù e Bro-C'hall, e teu ersavioù war-wel evit harpañ treuzvevañ ar brezhoneg gant lod tud hag a oa skrivagnerien en o zouez. Aze e kavomp deroù un diglosiezh ( glottophobie «moderne» ) etre ar galleg hag ar brezhoneg. Ar pezh a zo ivez ez eo deuet un diglosiezh all war-wel : hini diabarzh ar gevredigezh vrezhon, da lavarout eo an hini etre ar yezh komzet hag ar yezh lennegel. Ouzhpenn-se e vez klevet, ivez, talbennouigoù all a ziglosiezh etre an dud war-eeun : reoù diazezet diwar ziforc'hoù etre an dialektoù eus broioù zo.

Evit klokaat an daolenn ez eo ret menegiñ emgann skriturioù ar brezhoneg : eus un tu e kaver ar « skolveurieg » ( Skol-Veur Brest ) hag eus an tu all ar « peurunvan » ( Skol-Veur Roazhon ) An traoù zo aet war blaennaat hep bezañ peurechu c'hoazh...

Setu perak ez eo afer ar brezhoneg un dra luziet ken-ha-ken ha diaez da ziskoulmañ ; santimantoù evit ar yezh, doareoù-soñjal ha skodoù politikel a zo liammet da vat. Lakaet e vez ar yezh d'ur skod pouezus gant galloudoù zo pe d'ur skoilh kazus gant galloudoù all : an Iliz, an holl c'houarnamant Bro-C'hall, ar strolladoù politikel, ar renkadoù kevredigezhel, strolladoù gwaskerezh ha kement zo bet… Ur yezh n'eo ket ur meizad politikel, nemet ur gwir dro-spered sokial eo.

Ar galloudoù eo a verk ar yezhoù gant ur skeudenn bolitikel yaek pe nac'hek diouzh o deur dezho ha hervez ar mare. Neptu ez eo ur yezh koulskoude. N'eus liv politikel ebet staget outi.

Displegadennoù a c'haller menegiñ :

Kadarnaet eo ar brezel skritur-se en « Histoire graphique de la langue bretonne : la question de la norme » savet gant Hervé LE BIHAN, ranbennad 38.(18)

« Rapidement une polémique naît autour de la naissance du peurunvan à cause de cette date de juillet 1941 évoquée plus haut : on y voyait la mainmise de l'occupant. Ce qui s'est révélé être faux. C'est aussi à cette époque ( 1953 ) que le chanoine François Falc'hun, nouveau professeur de celtique à l'Université, jette les fondements d'une nouvelle réforme orthographique sur des bases eugénistes ( en rapport avec sa théorie des différences très importantes entre le vannetais et les autres dialectes du breton: d'origine gallo-romaine pour le premier et celtique pour les autres ). Ces propositions donneront naissance à une nouvelle orthographe en 1955. Cette nouvelle réforme, qui s'auto-proclame skolveurieg ["universitaire"], a été créée, en fait, pour des raisons idéologiques et politiques et non scientifiques. Ces principales caractéristiques en sont un nouveau recentrage sur le dialecte du nord-ouest (cf. la réforme de Le Gonidec), le refus du signe cumulatif zh, excluant toute possibilité d'unification écrite avec le vannetais. »


(9) « Langue bretonne, nation française, République jacobine et perspective européenne », Francis FAVEREAU, Revue internationale d'éducation de Sèvres [E linenn]

(18) « Histoire graphique de la langue bretonne : la question de la norme. » Hervé LE BIHAN, professeur, université Rennes 2, directeur du département celtique.


- 42 -


Evit gouzout hirroc'h diwar-benn ar brezel skritur a oa bet goude an eil brezel bed, setu arroudennoù labourioù Gwénaël MAZE, reoù Olivier MOLINER ha reoù Francis FAVEREAU.

Da gentañ, reoù G. MAZE a daol ur sell ouzh ar galloudoù a-enep an Emsav, o deuroù hag o falioù : « Yezh hag Emsav » (19). Kelaouet omp eta war gudenn ar skritur goude an eil brezel bed.

1- Diaesterioù evit adlañs kelenn ar brezhoneg goude ar brezel :

Hervez Yann-Frañsez AR FALC'HUN, skrivagner e KROAZ BREIZ, kelenner e kloerdi bras Kemper ha kenderv François FALC'HUN ( hennezh zo bet Penn ar Rann Gelteg e Skol-Veur Roazhon ; diwezhatoc'h ez eo bet savet gantañ brezhoneg Skol-veur Brest) ez eo bet disklêriet kement-mañ da heul gant Aotrou STER, enseller eskopti Kemper evit an deskadurezh e 1945 :

« Ul lañs nevez zo ezhomm da studi ha kelenn ar brezhoneg en hor skolioù. » « Termal a ra meur a hini (mistri skol eo). Diskredik eo reoù all ha dizesk un nebeud ; Evit ar re-mañ ez eus kentelioù dre lizher an Aotrou SEITE... Ar re all o deus ezhomm : kredenn, abegoù d'o c'halonekaat ha d'o broudañ...»

Aze e vez santet e oa diaes d'ar c'helenn katolik kas war-raok ar brezhoneg er skolioù evel ma oa bet graet gant « Breudeuriezh ar brezhoneg er skolioù » lañset gant Ao DUPARC, Eskob Kemper, un nebeud bloavezhioù araok. Resisaet ez eo memestra gant G. MAZE, e-keñver an aozadur-se, ne voe ket degemeret mat gant lod eus ar skolioù katolik d'an ampoent : « Hep kontañ dievezh, dizeur, youl fall hag enebiezh renerien-skol ha mistri zo. » Yezh hag Emsav, pajenn 155.

« Yann-Frañsez Ar FALC'HUN a ouzhpenn e 1947 :  Klasket ez eus bet liammañ an alouberien Alaman ouzh ar brezhoneg, a-benn kaout an dizober eus an eil d'egile, kement ha ken bihan ma oa tu antronoz al liberation da grediñ e oa echu gant kudenn Vreizh. »

2 - Pal ar skritur Skol-Veur Brest :

- Roll ar Skol-veur Roazhon d'ar mare-se :

« Bloaz goude, G MAYER, Dean Skol-Veur Roazhon a embann ur gemenadenn, enni hetoù Rann al Lizhiri evit kelennadurezh ar brezhoneg hag a-enep ar reizhskrivadur peurunvan emglevet e gouere 1941. An eil gwech e oa d'ar Skol-Veur emellout e reizhsrivadur ar brezhoneg: e miz du 1943, he doa dija klasket berzañ arver ar reizhskrivadur peurunvan er skolioù-Stad hag en arnodennoù, en aner, dislavaret ma oa bet kerkent gant ar maodiern. Ar wech-mañ, avat ez eus un nevezinti ; anv a reer eus « ur reizhzskrivadur savet war atiz an alouber (alaman) ». War atiz Rann ar C'heltiek, eleze d'an ampoent François FALC'HUN, e voe ouzhpennet ar bom diaoulekaer. »

« Meur a dra a vefe gallet rebech d'an hetoù-se moarvat », a skriv Yann-Frañsez ar FALC'HUN, kenderv Francois, e KROAZ BREIZ o c'houverkañ disolded an dagadenn »


(19« Yezh hag Emsav », Gwénaël MAZE, p155, 221 da 225 ha 237 da 141.


- 43 -


- Roll ar strollad kommunour :

« Pal strollad kommunour Frañs da heul an argad alaman a-enep an Unaniezh Soviedel, en hañv 1941 n'eo ket kemmet : kemer ar galloud, hag ar wech-mañ, da heul faezhidigezh Alamagn. »

« Ezhomm en deus en diarsell-se savelañ ( krouiñ en un doare stabil ) un enebour a vo aze mudet pa vo aet kuit an Alamaned. Piv dilenn ? Ar C'haolourion, a zo bet endorniet gant Saoz ha Stadoù unanet ? An Iliz Katolik, kenduad ha skor maréchal PETAIN hag e renad ? An Emsav, an nerzh nemetañ a stourmas ez-zigor ouzh renad Vichy ? Pourvezerion al luoz alaman (  Lod brasañ eus an embregerezhioù ) ? An amaezhiadurezh, ar polis ?...

N'eo ket an dibab, evit gwir, adal Eost 1944 berzet outañ pep arez ( neuz ) kehentiñ a-yoc'h ( a-gementad bras ) – kelaouennoù – skinkomz – an Emsav zo ar boulc'h-aberzh eorizek ( eus ar c'hentañ ). Ar re o doa un dra bennak da lakaat ankounac'haat gaolourion, kommunourion, prefeded, amaezhierion, « ministred Doue » hag all a gendaol da savelañ an Emsav evel « an » enebour hep arvar da welout diskuilhet kammdro o zamalloù. Erziwezh, tamall an Emsav 'zo ur brouenn a résistance a dalvezo da c'housellidi ha tamalidi d'en em dennañ hep re a boan eus an trubuilhoù graet dezho war zigarez o c'henlabour gant an Alamaned, o skor da c'houarnamant Vichy, o c'harantez evit ar brezhoneg, evel Armand KERAVEL pe François FALC'HUN.»

- Ur seurt emglev etre ar strollad komunour hag an Iliz :

« Evelato o tiskar an Emsav ez eus arvar da ziskar an nerzh kevredigezhel ez eo un eztaol anezhañ. Penaos e atoriñ ? Evit-se ez eus ezhomm ul lerenn rod : skoalerien Ar Falz. Int-i o devo da ledañ ar gredenn gomunour nevesaet er metoù breizhek : etrevroadelezh ha broadelouriezh c'hall. Ar FALZ ar goude-brezel a adkas mojenn an Emsav kenlabourer an Nazied, evel ma rae kamaladed goprlazher an Aotrou PERROT, evit kantreizhañ o muntr. »

« Nesaegezh ar chaloni FALC'HUN hag ar gomunourien a festisa evit enebiñ ouzh ar reizhskrivadur unvan ; « reizhskrivadur savet war atiz an alouber » hervez kemennadenn Dean Skol Veur Roazhon, meneget uheloc'h.

Ur stael skorour e Rann ar C'Heltieg e Skol-Veur Roazhon 'zo da bourvezañ e 1949. E lec'h ober galv da Baol KENTEL, anavezet evit e labourioù war ar yezhoù keltiek ha darbennet gant Aotrou VENDRYÈS, ar c'heltiegour brudet, Per TREPOS eo a zo galvet gant ar c'helenner FALC'HUN. Hag eñ nebeut arroutet war ar c'heltiegoù, zo soutenet gant ar strollad Komunour.

Kaset eo an argerzh-se pelloc'h e 1950 gant krouidigezh ar c'henvredad Kendalc'h. Bodañ a ra Ar Falz, Bleun-Brug, Bodadeg ar sonerion ( B.A.S. ), kelc'hioù Keltiek Breizh hag arallvro. Dreistkred eo gwelout en hevelep aozadur ar Bleun-Brug hag Ar Falz – kamaladed d'ar re o doa lazhet an Aotrou PERROT, krouer ar Bleun-Brug.

E 1953, dek vloaz goude drouklazh an Aotrou PERROT : setu ar Bleun-Brug hag ar Falz, bodet er Fondation Culturelle Bretonne ( F.C.B. ). Er bodad emañ ivez KENDALC'H hag un hanter dousennad kuzulierion, en o zouez : ar chaloni FALC'HUN – en anv Skol-Veur Roazhon – ha Pêr HELIAS – evit Radio Kimerc'h.

Abaoe bloavezhioù edo ar chaloni o tougen ur skritur nevez, lesanvet falc'huneg, a zo dambrest e miz Ebrel 1956 ha lakaet da dalvezout kerkent war BLEUN-BRUG Ebrel-Mae. Darbennet eo gant ar Skol-Veur ha gant ur bureviad er vaodiernezh, a lavarer. Dre se ar falc'huneg, gwisket warnañ dilhad aotrouniezh « skolveurel », eo ar skritur nemetañ aotreet evit kelenn ar brezhoneg. An alc'houezh eo, a lezer da grediñ, a zigoro d'ar brezhoneg dorioù ar skolioù. Hag evit bezañ suroc'h, gant prouiñ ( en un doare gouiziel, anat eo !) e teu ar brezhoneg eus ar galianeg e vo rediet mat gouarnamant Frañs da lakaat kelenn ar brezhoneg en e skolioù !


- 44 -


Evit gwir, ar benveg eo ar skritur-se da sebeliañ Gwalarn hag al lennegezh vrezhon tarzhet drezañ, dre ziwrizennañ ar reizhskrivadur peurunvan a zo unan eus gounidoù diazez ar yezh en amzer-vremañ.

Ouzhpenn reiñ dorn d'an embregadenn-se, e talc'h Ar Falz da glask atoriñ ar bountad breizhek e gounid ar gomunouriezh. An irienn savet gantañ e 1963-64, evit kemer penn Kendalc'h, kevredad tudetañ F.C.B., a dro da yod erziwezh. »

- C'hwitadenn skritur Skol-Veur Brest :

« Afer ar skritur « skolveurieg », douget gant ur beleg eus eskopti Kemper, zo un arnod c'hwitet da zont er-maez eus an dazeilad ( saviad ma n'eus dibab nemet etre daou dra a c'hall bezañ ) etre ar feiz kristen hag ar gredenn c'hall. Bezañs an Emsav ne aotre mui d'an eil kenvezañ diantek gant egile. Alese an hunvre : lazhomp an Emsav ha betek an eñvor anezhañ, hag e c'hellint kenvezañ diantek a-nevez. »


3 - Traoù plaenaet :

« Arbenn-bezañ ar skritur « skolveurieg » e oa youl boutin dalc'herion ar gredenn c'hall en eskopti Kemper hag el luskad komunour, da ziskar an Emsav, kollet ganti pep arbenn-bezañ dre an enkadenn m'emañ ar gatologiezh e Breizh ha disac'hadur an Unaniezh Soviedel ez eo steuziet dioutañ e unan. »


Setu displegadennoù hollekoc'h, diwar-benn ar strollad komunour, a zo tennet eus labourioù O. MOLINER, G MAZE et F FAVEREAU. Stadañ a reer e oa bet stoket kement ar strollad komunour gant darvoudoù an eil brezel bed ma tarzhas ennañ un torradur ideologel...

« Concernant le dilemme des idéologies » selon Olivier MOLINER dans son article » « Les communistes français et la promotion des langues régionales dans la période avant et après la Seconde Guerre mondiale. » (20).

Islinennañ a ra O. MOLINER emdroadur ar gomunouriezh e Bro-C'hall. Daoust d'ar strollad komunour bezañ heuliet ar patrom soviedel, er penn-kentañ, eo deuet da vezañ, war-lerc'h ar brezel bed, ur gomunouriezh c'hall da vat : broadelour ha brogarour. A-benn neuze honnezh ac'h en em zislavar war meizad ar vroad ha war blas ar yezh ivez. Diwar ar poent-se ez eo savet un diforc'h bras gant ar gomunouriezh soviedel.

Ar vroad c'hall, « incréée » hervez Y.PERSON, a zo ur savadur broad a-greiz ma verk ar soñj soviedel ur vroad savet diwar ur gumuniezh sevenadur stabil dre an amzer ; ur vroad a c'hall daveiñ d'he yezh, d'he zachenn, d'he armerzh ha dre he stummadur bredel hervez O.MOLINER.

A-zivout ar yezh e tispleg O.MOLINER e vez komzet galleg e muianiver, evel ma oa ur yezh vroadel eta, goude ar brezel bras hepken. Ne vez ket islinennet gantañ, avat, cheñchamant stad ar « gallegerien » nevez rediet, e Breizh, d'ober gant un divyezegezh diasur araok na voe mestroniet mat ar galleg ganto ; un darn eus hon tudoù-kozh zo deuet a-benn d'e vestroniañ etre an daou vrezel hepkén. E-keñver ar Vretoned emaomp tostoc'h eus an eil brezel bed neuze.

O. MOLINER a skriv :

« À cette époque, en France la langue nationale n'était pas un fait de masse comme le prescrivait la conception soviétique ». « Le français en tant que langue nationale était donc plutôt lié à « un fait administratif ».


(20) « Les communistes et la promotion des langues régionales dans la période avant et après la 2nde guerre mondiale », Olivier MOLINER.


- 45 -


Hervez O MOLINER e voe paket ar gommunourien c'hall gant un aremvalc'h (dilemme) hag a zegaso ur cheñchamant bras d'ar strollad komunouriezh e-kerz an eil brezel bed.

Setu fedoù fetis a verk emdroâdur ar gomunouriezh c'hall :

1- Ar fedoù kentañ a c'hoarvez a-raok an eil brezel bed :

Diskouez a reont mat-tre asant ar gevreadelezh a veze kavet er gomunouriezh. Kontet eo el levr « Emsav hag istor » savet gant G MAZE, pajenn 108 (19) a-zivout tarzhadenn « Monumant ar vezh ». Taolennet e oa Anna Vreizh en he fenndaoulin dirak Roue Frañs ( pajenn 108) :

« La cellule communiste de Quimper, réunie le 23 septembre 1932, s'élève contre l'emprisonnement arbitraire des jeunes autonomistes de Rennes » ha « Le journal L' HUMANITE écrit : « Après « l'attentat » de Rennes, le mouvement autonomiste breton doit être défendu !»

Hervez O. MOLINER :

« Le PCF poursuivit à partir de 1925 et jusqu'en 1936 une politique anti-impérialiste avec l'option d'une autonomie comprenant la possibilité de la séparation des régions d'Alsace et de Lorraine de la France ».(20)

War ar memes tu e tispleg F. FAVEREAU en e bennad-skrid : « L'évolution du discours sur la langue bretonne au xxe siècle » (11).

«...apparaît un nouveau discours, laïc, progressiste et même « révolutionnaire », tel qu'il est élaboré à partir de 1933 dans la revue Ar Falz, « Bulletin mensuel des instituteurs laïques partisans de l'enseignement du breton», notamment par son responsable SOHIER qui tente de concilier ses positions autonomistes et communisantes – alors qu'il est proche de Marcel CACHIN, figure historique du PCF, par exemple –, qui sont pour ces dernières très majoritaires chez les « normaliens » de l'enseignement primaire. Parmi divers articles, retenons cette pétition lancée fin 1934 par les instituteurs laïques, qui montre cette double influence, à la fois nationaliste bretonne ( Breiz Atao ) et communisante. Dans le contexte de ces années trente, contemporaines de l'arrivée de Hitler au pouvoir, avant le Front Populaire, on note le slogan très engagé : « Formez un Front Unique de Combat », au bas d'un texte très virulent ( les termes soulignés l'étant, bien entendu, comme dans l'original ). »

Setu un arroudenn anezhañ :

«...– La langue bretonne est la langue d'un million et demi de Bretons. – C'est une langue riche devenue aujourd'hui une langue de culture moderne. – C'est par elle, et par elle seule, qu'est possible l'éducation logique et rationnelle de nos enfants, l' émancipation culturelle du peuple breton…

Le droit d'un peuple à instruire ses enfants dans la langue maternelle est un droit imprescriptible et sacré. – Aucun peuple, aucun gouvernement n'a le droit d'imposer sa langue à un autre peuple même vaincu. – L'assimilation linguistique ne peut être qu'un crime et n'est qu'une des formes les plus dangereuses de l'impérialisme...»


(19) « Yezh hag Emsav », Gwénaël MAZE p155, 221 da 225 ha 237 da 141.

(20) « Les communistes et la promotion des langues régionales dans la période avant et après la 2nde guerre mondiale », Olivier MOLINER.

(11) « L'évolution du discours sur la langue bretonne au XXème siècle » Francis FAVEREAU.


- 46 -


2- Ur fed all hag a zo bet goude ar brezel, ar wech-mañ.

Diskouez a ra, er c'hontrol, meiz nevez ar gomunouriezh c'hall deuet da vezañ jakobin-tre : kreizennour, aotrouniek, enep ar yezhoù evel ar brezhoneg, trevadennour, hollvezhiadek...

O. MOLINER a zispleg levezon komunour er bed kevredigezhel. (20)

«Pierre Hervé qui fut invité en 1947 à donner une conférence au Foyer breton de Paris (Kêr-Vreiz) s'exprima de manière à ne laisser planer aucun doute concernant son engagement patriotique :

« L'indépendance de la Bretagne fut une période très brève de son histoire. L'unité géographique du sol n'existe pas, ni l'unité de race. La langue est le fait breton le plus important, mais les limites linguistiques ne correspondent pas aux limites historiques […] il existe donc une nation française, mais pas de nation bretonne […] La cause de la France s'identifie avec la cause du progrès et de la liberté. Pas de fédéralisme français ! » cité d'après Léon Toulemont 1947 »

« Ce genre de déclaration montre que les communistes eurent alors fort besoin de manifester leur patriotisme en plus de leur passé résistant – le mauvais souvenir de la collaboration, l'action du Parti national breton (PNB) et l'activité linguistique-nationaliste d'un Roparz Hemon étaient encore trop présents. »

Soñjal a ran e c'haller ouzhpennañ heuliadoù ar « pacte germano-soviétique » ; drastus eo an darvoud-se evit ar Gomunourien c'hall dre ma voe embannet difennadur ar strollad komunour. Ma' z eo bet souezhet-bras ar Gomunourien c'hall gant an emglev-se, etre ar Gomunourion soviedel hag an Alamaned, e c'haller soñjal, memestra, ez eo bet cheñchet penn da vazh ideologiezh ar strollad komunour rak ar jakobiniezh bet degemeret gant d'ar poent-se. O. MOLINER a resisa evel ma 'z eo diskouezet, ivez, gant G. MAZE (19):

« On note aussi que ce sont des militants, des universitaires et des députés communistes d'origine de Basse-Bretagne, tel que le linguiste François Falc'hun, Susanne Jaffrés, Pierre Hervé ou encore Marcel Cachin, qui, dès 1944, tentèrent d'accaparer les infrastructures culturelles bretonnes et non-chrétiennes situées à Paris. »

« L'emprise communiste (Calvé 1994: 231) sur le centre culturel Foyer breton de Paris (Kêr-Vreiz), qui était présidé à cette époque par Léon Toulemont, un important défenseur du breton et critique littéraire chez l'hebdomadaire La Bretagne à Paris, se poursuivit dès la Libération, principalement portée par des militants de l'association Bretons émancipés. Cependant, cette mainmise se révéla de courte durée, les milieux conservateurs et nationalistes reprenant dès les années 60 le contrôle de ce lieu parisien...»

Diwar labourioù Gwenael MAZE, O MOLINER ha Francis FAVEREAU, da skouer, e vez komprenet neuze ez eo bet nerzhioù o stourm an eil re ouzh ar re all hag er fin ez eo bet lakaet an emsav a-bezh en e washañ. Diskar ar peurunvan a oa alc'houez strategiezh steuziadur an Emsav. Ha seurt enebiezhioù bet bevet er bloavezhioù da heul ar brezel bed a vije bet ul lodenn vat eus krign-bev bet o tistruj treuzkas ar brezhoneg ? Sur a-walc'h pa vez stadet n'eo ket bet eus ur c'hred buhezel breizhek evit difenn gwirioù ar Vretoned goude an eil brezel bed.

Da bep hini d'ober e soñj a-zivout ar mare-se ken kizidik m'en em gav ar preder war an darvoudoù-se. Nemet m'emañ ar gwir gant tud bet adtennet o hêrezh sevenadurel diganto da ziskuliañ drouk an ideologiezhioù a zo savet atav evit deur ur re bennak ha n'eo ket evit deur an denelezh nag evit ar blanedenn. Tud zo a zalc'h da wir ren ar bed dre o savboent dezho hepkén. Embregata a vez graet ganto a-benn gounid ar galloud evit sujañ ar re all... Se zo graet war goust ar brezhoneg hag hon identelezh.


(19)  « Yezh hag Emsav », Gwénaël MAZE, p155, 221 da 225 ha 237 da 141.

(20) « Les communistes et la promotion des langues régionales dans la période avant et après la 2nde guerre mondiale », Olivier MOLINER

- 47 -


Petra bennak ma vefe an traoù hiziv e hañval bezañ plaenaet ar jeu rak « enkadenn m'emañ ar gatologiezh e Breizh ha disac'hadur an Unaniezh Soviedel ez eo steuziet dioutañ e unan. » evel ma vez skrivet gant G. MAZE. 

Nemet ar bedeladur a vevomp hiziv a greñva ez-spontus tonkadur diasur ar brezhoneg a-nevez.


(BS): Si elle existait et il ne s'agissait pas pour autant de renier nos origines, ni oublier d'où on venait ; Il restait d'ailleurs de bon ton de s'affirmer en tant que tel face aux touristes l'été, même si nous trouvions de bons potes qu'il nous tardait de retrouver chaque vacance scolaire.

(CLG): Pour moi c'était une cohabitation. Deux mondes qui se chevauchent.

(FYG): Faux, je suis né en 1969, j'ai grandi avec le renouveaux de la conscience identitaire bretonne, pas un week-end sans un fest-noz et dès la Saint-Pierre arrivée, pas une semaine sans son pardon, à cette époque il n'y avait que le bal du 14 juillet à opposer à notre culture, mais paradoxalement ma famille n'est pas rentré dans ce mouvement. Encore une fois je pense que c'est parce que leur principal préoccupation c'était de faire vivre la famille.

(MCM): Bien sûr que le breton existait et encore plus la culture bretonne. A l'adolescence je ne me posais pas forcément cette question. Pour moi le breton et le français « cohabitaient » et je pensais probablement que ce serait toujours le cas...


GWIR: Dre levezon Bro-C'hall kreñvoc'h eget liammoù reizhwiriek an dud gant o yezh dezho. Amañ ec'h adkavomp « ar c'hred buhezel ofisiel Bro C'hall » a voe bet lonket mat gant an dud siwazh, dre heg pe dre gaer. «...Ar pezh a vo diwezhatoc'h un trap pennañ evit ma rummad en e zarempredoù gant ar yezh...»

(LC): A l'école nous ne parlions jamais en breton.

(NP): Il était minimisé.

(MFT): Le breton avait du mal à survivre.

(TQ): Ce sont les discours des curés et des instituteurs qui venaient de la ville.

(LG): Oui, c'est vrai et à l'époque, je trouvais cela normal.

(BC): Vrai à l'époque, vrai aujourd'hui, quoique...

(MPQ): Pour ceux qui avaient connu le « sabot » à l'école, le breton devait laisser la place au français.

(FD): La question de la langue n'était pas débattue, parler le français c'était tourner la page des jours sombres, aller vers le modernisme : la machine à laver, le téléphone, la TV, la mécanisation de l'agriculture qui perdait ses ouvriers trop mal payés, l'exode rural battait son plein, les petites exploitations vivotaient. le PROGRÈS était le maître mot et quand on connaît comment on vivait à la campagne dans les années 50, c'était heureux d'aller vers le progrès : on abattait les talus et remembrait, on drainait les prairies, on construisait des stabulations libres pour les troupeaux, les coopératives amenaient leurs conseillés pour faire toujours plus. On ne voyait pas que sur le même autel du « progrès » on sacrifiait la nature, les emplois de l'agriculture et la langue dont on ne voyait plus l'utilité.

(CLF): Je n'ai pris conscience de la culture bretonne (musique) que vers 15-16 ans par mon frère, les concerts, les fêtes bretonnes. J'ai pris encore plus conscience au moment de mon service militaire à Paris en 1973, dans les bars bretons de Montparnasse à l'époque de Stivell et Servat, Glenmor.


- 48 -



(LF): Hélas ! C'était vrai.

(PC): Malheureusement oui à l'époque. Le breton ne faisait pas le poids face au français, langue de culture, excellence... Le breton faisait partie du folklore.

(CI): Le breton a été dévalorisé voir écrasé par la langue française.

(BT): Si, mais c'était la langue parlée des adultes avec leurs proches ( parents-amis ) ; L'idée principale était que les enfants réussissent à l'école et soient plus haut dans l'échelle sociale, le breton n'avait pas sa place.

(PB): Tout était fait pour dénigrer cette langue et culture ( seuls les «ploucs» parlaient encore breton, le breton n'était pas adapté à la modernité aux néologismes... ) Le retour des festoù-noz a remis en route cette culture. Dans ma famille, il n 'y avait que les jeunes qui y allaient...)

(MM): Ceci est dû au fait que mes parents n'avaient pas le droit de parler le breton à l'école alors que c'était leur langue maternelle.

(FG): Je pense qu'il était écrasé par la culture française.

(BLP): Ma mère m'a très souvent dit avoir eu des difficultés à l'école, car elle parlait uniquement le breton, surtout pour les dictées et compositions françaises.

(NL): Le breton était accessoire.

(LL) : Evidon n'eus sevenadur ebet a zo uheloc'h pe izeloc'h. A-bouez eo bevañ gant sevenadur ar vro . Klask a ran displegañ d'an dud n'eo ket peogwir bevomp gant sevenadur Breizh n'hon dije ket plijadur da vevañ ivez gant sevenadur Bro-C'hall.

(JB) : Oui c'est sûr, il y avait notre quotidien baigné de culture bretonne à la maison mais pas relayé par les médias ni l'école, le français était la langue officielle. Nos parents et nos grands-parents n'ont pas vu à l'époque que la transmission était importante, et nous ont laissé parler le français avec eux. On a appris tout seul le breton en les entendant, ils ne nous l'ont pas enseigné ; vu que pour eux le breton était interdit à l'école.


ALI ALL : Kenvevañ an daoù sevenadur a oa ez-naturel er mare-se... Ha ne veze soñj ebet eus kevezerezh sevenadurel...

(RC): Le breton devenait optionnel ( après avoir été interdit officiellement à nos parents ), sans incitation, la plupart des enfants s'en détournent de fait.

(AC): Je me souviens que ma mère écoutait le dimanche après-midi les émissions en breton de Charlez ar Grall sur radio Quimerc'h et suivait celle de fañch Broudig et marie kêrmarec sur télé-Bretagne; les inscriptions GALV fleurissaient sur les murs, mais c'est surtout à partir de Mai 1968 que le renouveau culturel s'est fait sentir avec Glenmor, Stivell... et que la revendication de l'enseignement du breton s'est largement amplifiée.

(PC): Je pense qu'ils ne se posaient pas la question, c'était une cohabitation naturelle.

(IL): Le breton était local ; pour moi, c'était 2 cultures que je ne mettais même pas en parallèle, cela ne m'intéressait pas à ce moment-là.

(JYK): Ne veze ket keveriet ar yezhoù etrezo, Er skol e veze galleg ha brezhoneg er gêr . Ne oa ket da brederiañ war an dra-se.


- 49 -


4 - ER SKOL - ER SKOLAJ - EL LISE

4-1 Plas ar brezhoneg pa oac'h er skol ?

Skol e oac'h enni ? :

N'eo ket disingal tre dasparz ar vugale er skol. Un tamm muioc'h a dud er skol publik memestra :

10 % ouzhpenn gant ar merc'hed dreist-holl.


Ha komzet e veze diwar ar brezhoneg ?

Ar re yaouank (43% ac'hanoc'h a soñj e veze graet « a-wechoù »+2% « alies ») kalz muioc'h eget ar gelennerien ( 8% ac'hanoc'h a soñj « a-wechoù »+2% «alies »)


Piv a gomze brezhoneg ?

- Un diforc'h bras a zo etre an dud gour hag ar yaouankiz. Un drederenn ac'hanoc'h a soñj e komze ar gelennerien hag un hanter ac'hanoc'h a soñj e komze ul lodenn eus ar re yaouank c'hoazh.

- Ar gelennerien ne gomze ket diwar-benn ar yezh pezh a oa disheñvel mik diouzh ar re yaouank. Ne oa ket ar yaouankiz o nac'hañ ar brezhoneg evit an hanterenn anezho evit doare. Er c'hontrol e c'haller klask gouzout perak e oa kement a gelennerien o chom mut diwar benn stad ar yezh.

- E-touez ar respontoù e-keñver emzalc'h ar re yaouank (51% eus ar respontoù a ziskouez e veze komzet ar brezhoneg gant ar re yaouank ) e c'haller o lodenniñ e-giz amañ da heul :

23% eus ar respontoù aziskouez e veze boas ar re yaouank d'ober gant ar brezhoneg .         9% eus ar respontoù a ziskouez kentoc'h e veze boas lod pe nebeud hepkén.                         9% eus ar respontoù a ziskouez e komprenent ar brezhoneg hep ober gantañ evelkent.

- Neuze ne c'haller ket istimañ niver ar gomzerien ( hini ar re yaouank pe hini ar gelennerien ). A-benn nebeud ne vo ket mui posupl gouzout hiroc'h diwar-se rak steuziadenn an dud. Mat e vefe ober ur studiadenn resis marteze a-raok na vefe re ziwezhat.

Dre vras en deus un den diwar zaoù darempredet gant kamaladed skol gouest d'ober gant ar brezhoneg... Met un troc'h a veze peurliesañ gant ar gelennerien.

Ha mut e oa ar gelennerien evit sentiñ mik ouzh beli an deskadurezh stad ?

Pe un dibab groñs a oa bet graet ganto ( un dibab politikel …) ?

Pe levezonet oant bet gant spered an amzer hag an « araokaat » ?

...

Aze e vez santet pouez an ensavadur ; hennezh a gadarnae, en ur chom mut, ne veze talvoud ebet kén d'ar brezhoneg ; Pouez ar c'hred buhezel ofisiel c'hoazh ?


- 50 -


Ar c'hentelioù er skol pe el lise :

- O sellout pizh ouzh ar respontoù urzhiet dre an oadoù e merzher :

A-raok ar bloavezhioù 70 e oa ral bras ar c'hentelioù el lise... An hini kentañ ac'hanoc'h bet o teskiñ brezhoneg dre gentelioù el lise a zo ganet e 1953 ; neuze e oa-eñ o paseal e vachelouriezh d'ar bloazioù 1970/1971.

33% eus ar respont a veneg e oa eus ar c'hentelioù brezhoneg araok 1980. Padal e oa bet kinniget muioc'h mui a gentelioù war ar brezhoneg el lise adalek 1981, mui pe vui : 66% eus ar respont a veneg e oa anezho d'ar mare-se. Da lavarout eo 30% ouzhpenn en ur ober 8 vloaz (evit an dud ganet etre 1963/1971 ez-resis).

Ret eo kaout soñj, memestra, eus niver a vugale o tremen ar vachelouriezh d'ar bloavezhioù 70 : 20% eus ar skolidi.

Setu savboent F. FAVEREAU (9) diwar e bennad skrid « Langue bretonne, nation française, République jacobine et perspective européenne »

«La Charte culturelle de Bretagne», signée en 1977, entre l'État et les collectivités locales en plein développement – la région et les Conseils généraux – prévoyait, parmi d'autres mesures, un réel enseignement en collège, comme option, puis comme LV2 (en 1979), et des aides substantielles aux associations culturelles ainsi qu'à l'édition ».

Me 'm boa bet kentelioù brezhoneg e 1978 el lise met ne oamp ket niverus... Un dorniad hepkén ha ne veze ket komzet eus an dra-se...


4-2 Penaos e veze komzet diwar-benn ar brezhoneg ?

- Ar santimant ma veze divrud ar brezhoneg a oa gant ul lodenn vrasañ eus ar respontoù (60%) ha dreist-holl gant ar baotred.

- Lod (22,5%) a gave dezho e oa staget d'ar yezh ur santimant yaek (Mat) ha se zo gwir evit ar merc'hed kentoc'h (75% diwar 22,5%). Evel-henn e oa lod eus ar re yaouank sachet kaer gant ar brezhoneg pe gizidik outañ.

- Un nebeud ivez a destenieka e oa ur santimant nac'hek (Fall) staget d'ar yezh (17,5%) ; lakaet war-wel kentoc'h gant ar mec'hed (70%).

- Merzout a raer e oa rannet mik ar merc'hed diwar-benn ar brezhoneg en degouezh-mañ.

Dre vras e oa divrudet ar brezhoneg er skol pe el lise... Ha miret e-maez ar bed skol dre ma ne voe ket kelennet anezhañ betek diwezh ar bloavezhioù 70...

D'ar poent-se eo bet cheñchet penn da benn mod da dreuzkas ar bzg ; betek-henn e veze treuzkaset en un doare naturel gant ar familh hag an endro tost. Padal goude bloavezhioù 70 e ranke an dud mond d'ar skol pe d'ar gentelioù noz. Ar gelennerien gant o levrioù o deus kemeret plas ar familhoù.


(9) « Langue bretonne, nation française, république jacobine et perspective européenne », Francis FAVEREAU, Revue Internationale d'éducation de Sèvres. [E linenn]


- 51 -


Ho testenioù

MAT :

(LF): Le succès d'Alan Stivell et la déferlante Breizh au début des années 70 a été le déclen- cheur de mon appartenance à la Bretagne, d'être breton et surtout d'en être fier.

(BLP): En bien avec Michel Le Roy, de façon ludique, bandes dessinées.

(RL): En bien, être bretonnant serait venu compléter votre identité bretonne militante.

(JB): Nous n'étions pas très nombreux au lycée à avoir choisi Breton. Les cours étaient dispen- sés par Mr. CHIQUIER, professeur d'anglais et de breton. Nous étions intéressés et motivés, c'était un plaisir.


FALL :

(LG): Plutôt en mal, réservé aux gens qui avaient peu d'instruction !

(RD): Ce n'était jamais très bien accepté, un jeune qui parlait breton pouvait être suspecté de sympathie avec le nazisme ou autre bêtise du genre autant par les sympathisants de gauche que de droite.

Trist eo ar stadad-mañ ! Setu neuze savet ur goulenn all : daoust hag-eñ ez eo liammet kement-mañ gant efedoù ar simbol 'ba pennoù an dud ?

Savboent medisin Pierre BOCQUEL, psikiatrour (dave pajennoù 95-96), a zispleg deomp penaos eo bet steuñvaet « ar simbol » ; eus-se e c'haller soñjal ez eo bet diskaret ar brezhoneg en un doare siek ha didruez gant an deskadurezh-stad. Ha setu petra a c'hoarveze ur wech diskuliet unan bennak gant ur c'hamalad dezhañ :

« Comment le jeune délateur pourra-t-il se reconnaître dans la bande de ses camarades de son village, ne bascule-t-il pas du côté de l'enfant conforme aux prescriptions requises par l'école ? »

Diskuliet Yann brezhoneger rak « ur yezh warlerc'hiet » a oa ar brezhoneg sañset d'ar mare-se. Nemet ma teuas ivez, bloavezhioù war-lerc'h, ul levezon donnoc'h bet o tiskar identelezh vrezhon ul lodenn vat eus hor rummad:

« Et, dans ce passage au conformisme républicain, il va être amené à renier tout ce qui a trait à ses conditions d'origines, langue et terre natale. »

E gwirionez eo bet kaset an doare d'ober fall-put-mañ d'hor rummad ivez hep gouzout deomp ; da lavarout eo dreist rummad hon tadoù ha mammoù bet desket dindan wask ar simbol.

Diwar testenni RD e oa bet lod eus hor rummad, sturiet kaer neuze gant istor spontus o zadoù dezho ha deuet int-i o-unan « conforme aux prescriptions requises par l'école », o verkañ ar paour-kaezh brezhoneger rak « ur yezh saotret » a oa ar brezhoneg, ar wech-mañ. Saotret sañset dre ma oa bet komzet honnezh gant un dornad tud bet o kenlabourat gant an nazied !!!! Ha pet a vrezhonegerien a oa aet da stourm ouzh an Alamaned ? Perak ne vez ket lâret kement-mañ ?

(TQ): Une langue à éviter lorsque l'on est arrivé au collège.

(PB): A l'école primaire publique, nous avions interdiction de parler breton ( une fois mon frère aîné a été puni ).

(FG): On se moquait de l'accent, on utilisait uniquement les gros mots.

(RL): En mal, les cours proposés au lycée, ne correspondaient pas à nos attentes, car trop scolaires.

(PC): C'était bien pour avoir des points supplémentaires au Bac.

(BS): Au collège ou au lycée, les professeurs pouvaient avoir des expressions, sans plus.

(LLB): Ma mignoned a gave "iskis". Ne oant ket evit kompren . Komprenet o deus diwezhatoc'h.

- 52 -


5 - ER BED KEVREDIGEZHEL :

5-1 Ar brezhoneg a veze meneget ?

Ho testenioù : Dre vras e veze komzet diwar ar brezhoneg en un doare mat a-walc'h met niver ar respontoù zo re wan evit gwiriekaat an dra-mañ. Ouzhpenn-se, ez eus un darn vrasañ eus ar c'hevredigezhioù meneget a zo tost ouzh sevenadur Breizh… Padal, al lodenn vrasañ eus ar respontoù a ziskouez e veze divrud ar brezhoneg peurliesañ, evel er skol neuze...

ALIES :

(JS): Je pratique le jeu de galoche depuis mon départ à la retraite et comme vous le savez, beaucoup de termes bretons sont utilisés. C'est un plaisir de pouvoir retrouver notre langue maternelle lors des compétitions avec des collègues même si c'est pour dire des bêtises ; Souvent, nous comptons en breton et, lors de l'après-match, nous nous «chambrons» en breton. Je pense que grâce à ce jeu typiquement bigouden, le breton oral perdure encore, mais pour combien de temps ? Je n'ai jamais entendu dire du mal du breton même dans les associations de parents d'élèves.

(NP): Pour les noms de lieux à l'association mémoire de Penhars.

(LC): Au cercle celtique certains chants étaient en breton.

(BT): Dans les années 75/80 il y avait à Ploneour Lanvern le « Foyer Bigouden » qui était très tourné sur la culture bretonne.


TAMM EBET :

(NC): Pas du tout. Pourtant, quand j'ai rejoint ( complètement par hazard ) un cercle celtique de Quimper, en 1974, nous étions nombreux à écouter A. Stivell qui chantait en breton, nous fréquentions les festoù-noz et bals bretons du dimanche après-midi à la salle du chapeau rouge à quimper, et nous cousions des petits gwenn ha du sur nos pulls marins. Mais personne n'évoquait la langue bretonne.

(RT): Inutile, freinait le développement social.


DIVRUD :

(FD): Oui, ignoré, notre génération n'était plus concernée : l'intérêt en général était plutôt mis en ce qui me concerne ( monitrice de colonies de vacances ) sur les questions d'éducation, d'égalité, de développement de la société, de l'art, de l'ouverture vers les autres pays…

(NC): Totalement ignoré ; les écoles bilingues, comme « Diwan », n'existaient pas encore. Il y avait déjà un renouveau de la culture bretonne, principalement par la musique, un sentiment de fierté d'être breton réapparaissait, mais il me semble que l'enseignement de la langue n'est arrivé qu'un peu plus tard.

(MCM): J'ai appris la danse bretonne vers 1990 pendant une année avec un cercle ( mais sans souhaiter porter le costume et en faire partie ) et c'était très enrichissant pour pouvoir danser dans les fest-noz. Je ne me rappelle pas de discussion en breton, hormis le nom des danses, mais il n'y avait qu'un animateur avec notre groupe de débutants.


- 53 -


Skwerioù er gevredigezh :

FORC'HELEK :

(FMD): Plutôt en BIEN, à l'époque, puisque je choisissais les associations que je fréquentais. Et à présent, TRÈS en bien, mais par des populations récemment arrivées qui semblent le faire plus par snobisme ou besoin d'intégration que par goût véritable ( voir "l'enquête corse"...)


MAT :

(BT): En bien ( Foyer Bigouden ).

(NL): En bien, c'était une richesse, à développer. Le bureau du cercle celtique de Pont L'Abbé nous avait proposé des cours de breton pour pouvoir le lire et le parler.

(NP): Au bagad pour les titres des morceaux, pour le nom des suites de danse.

(RG): Une personne est venue de l'extérieur à l'école pour nous donner des cours de musique ( pipeau, bombarde ).

(RC): Au club de foot, lors des banquets ( chansons, expressions, etc…)

(BLP): Le cours de danse bretonne commençait par des chants en breton, d'où les cours de breton pour pouvoir lire les textes.


6 – HO SANTIMANTOÙ A FED NOMPAS KOMZ BREZHONEG  HO SOÑJ DEOC'H ER MARE-SE

6-1 Ha reizhwiriek e oa dilezel ar yezh ?

Un drederenn ac'hanoc'h a oa diemskiant ouzh ar gudenn-mañ hag un hanter a soñje dezho ne oa ket reizh...

NE OA KET DILEZET AR BREZHONEG :

(RV): La langue bretonne n'était pas délaissée il était interdit de la parler à l'école mais pas dans la vie.

DIEMSKIANT :

(AC): Gamin, je m'en fichais, ado j'y étais indifférent, adulte les conditions de son apprentissage avaient alors pratiquement disparues.

(CLF): Non, je n'étais pas du tout conscient de l'importance de la langue bretonne, ce n'est qu'en quittant la Bretagne que j'ai pris conscience d'une entité bretonne par les remarques des autres. Le fait que mes parents, ma famille, les enseignants ne me parlaient pas breton et ne m'incitaient pas à le parler à la fois ne m'a pas questionné mais je n'ai pas rejeté. Je n'étais pas du tout hostile, mais est-ce qu'on peut dire qu'ils m'ont incité à délaisser la langue bretonne, non ce n'était pas exprimé.

(PB): Je n'avais pas conscience de l'importance de préserver la langue.

(NL): Je n'avais pas conscience de sa richesse, ni de son intérêt.


- 54 -


(JB): Nous n'en avions pas conscience, c'était la langue des anciens, on ne se rendait pas compte alors que le breton parlé quotidiennement allait devenir rare !


NE OA KET REIZH !

(FMD): NON, c'est à mes yeux un génocide culturel et Jacobin.

(NC): Non et j'en voulais un peu à mes parents de m'imposer le français et uniquement le français.

(BS): Non, ce n'était pas légitime, mais mon sentiment est qu'il y avait chez les gens de la base (d'où je viens) :

1) Une volonté d'ascension sociale pour leurs enfants.

2) Une non considération du breton comme vecteur d'ascension sociale (donc pas d' intérêt à le mettre en avant)

3) Une incompréhension des mouvements orchestrés par les intellectuels* et les suppôts de l'état français** qui, 50 ans en arrière, pouvaient frapper ou humilier les enfants qui s'exprimaient dans leur langue. Et les mêmes qui désormais se réappropriaient cette culture et la préconisaient.

* Intellectuel: Le Breton académique n'était pas forcément compris de nos anciens  Bigouden. Au delà de ça, ce sont effectivement parfois des intellectuels qui se sont radicalisés et qui pouvaient par exemple et c'est du vécu, empêcher l'accès à une fête bretonne à de non bretonnants.

**J'entendais par « suppôt » : le fait que la langue fut ré-instaurée à petite dose en option dès le collège, peut-être pour apaiser certains esprits. Bref, il y avait à l'époque, chez nos anciens,une sensation de manipulation.

E-barzh al levr savet gant Hugues PENCOUTEAU « Le devenir bretonnant » (21) e vez meneget gantañ an arroudenn da heul, embannet e « courrier des lecteurs », Ouest-France 23/07/2000 ; n'eo ket sklaer tre piv en deus savet ar pennad skrid-mañ, ur studier war ar brezhoneg war a seblant. Kement-mañ a sklaera un tamm soñj (BS).

« Ce renouveau est monopolisé dans les médias par une minorité urbaine et francophone de naissance qui s'est redécouvert une identité bretonne et ignore souvent les réalités de la basse Bretagne ruralesurvit encore l'authentique culture bretonne. […] Si renouveau de la culture il doit y avoir, il doit être le fait des enfants et petits-enfants de bretonnants de naissance, dans le cadre des communes rurales de basse Bretagne et non à partir des villes de haute Bretagne. Ou il faut alors être conscient que cette nouvelle culture bretonne moderne n'a que peu de rapports avec la véritable civilisation bretonne traditionnelle, condamnée par la modernisation des années cinquante. Il est stupéfiant de voir ce monde moderne reprendre à son compte une culture qu'il a détruite. »

Evit respond d'an evezhiadenn roet deomp gant (BS): « 3) Une incompréhension des mouvements orchestrés par les intellectuels* et les suppôts de l'état français**» e lakaan savboent Francis FAVEREAU adarre (9) : Eñv a lec'h darvoudoù zo bet e-keñver ar yezh abaoe an dispac'h bras. Setu ar pezh a c'hoarvez abaoe 1970:

« ...le décret Guichard 1971, une « conquête » typique prévoyant les cours rémunérés en lycée... Et encore s'agit-il là d'une « conquête » typique des années post-68, où le « pouvoir fort » des gaullistes alors à l'œuvre cédait déjà, comme à regret, à la pression des marches et des manifestations de rues, appuyées par les syndicats et les partis de gauche.

Georges Pompidou ne déclarait-il pas, en effet, en 1973 encore, qu'« il n'y a pas de place pour les langues régionales dans une France destinée à marquer l'Europe de son sceau » !

(21) « Le devenir bretonnant » H. PENCOUTEAU, courrier des lecteurs, Ouest-France 23/07/2000.


- 55 -


Ha pennholieriezh Vro-C'Hall o kenderc'hel aze ! Pounner mat. Met goude bezañ savet karta sevenadur Breiz e 1977 e teuas ar brezhoneg da vezañ un dalc'h gwirion.

« La question linguistique entra alors dans le débat politique, le PS épousant dans l'opposition les thèses d'un mouvement breton désormais nettement lévogyre ( o treiñ war du gleiz ). Et, de fait, les années Mitterrand seront marquées par diverses avancées notables, non sans luttes préalables et tensions multiples, car les mesures prévues se heurteront constamment aux résistances ou aux valses-hésitations ministérielles : Alain Savary a été le pionnier de l'ouverture, en comparaison du très jacobin Jean-Pierre Chevènement, et même de Lionel Jospin, théoriquement favorable, avant que Jack Lang ne fasse des déclarations très « prometteuses »... mais sur le tard ! Sans parler du ministère Chirac, peu enclin à des avancées malgré un préjugé favorable du ministre en titre, René Monory. Le béarnais F. Bayrou a, en 1993, élargi l'option « langue régionale »

« Quant aux mesures concrètes de ces années 1980, ce furent, dans l'ordre, la licence de breton créée en 1981, le CAPES en 1984-1985 ( annoncé par François Mitterrand dans un meeting à Rennes ! ), puis le DEUG en 1989, ainsi que la création et le développement de filières bilingues ces dernières années. »

« Le statut d'écoles privées non confessionnelles sous contrat de l'État a été accordé tout récemment. »

« Il faut bien sûr accorder une mention spéciale aux écoles Diwan, créées en 1977, sur le modèle des premières Ikastolak associatives et autogérées en langue basque. Ces écoles, créées hors du système, ont sûrement servi d'aiguillon à l'enseignement public, puis plus récemment à l'enseignement catholique qui vient lui aussi de créer plusieurs classes bilingues, avec un appui financier important des Conseils généraux ( Finistère, puis Morbihan et Côtes-d'Armor ). Quelque 2 000 élèves sont ainsi scolarisés en bilingue, alors qu'environ 21 000 ( chiffres officiels, cités par Le Télégramme, 1994 ) bénéficient d'une certaine initiation à la langue bretonne. »

Aze ez eo lakaet war-wel pegen diaes ha hir e oa bet ar stourm evit gounit un tamm plas d'ar brezhoneg. Evel just e oa un emgann politikel kentoc'h eget youl ar bobl met evel m'eus klasket diskouez a-raok ne oa ket eus ur c'hred buhezel ofisiel e Breizh o tifenn ar brezhoneg. Nemet ma oa « des intellectuels » e Breizh kendrec'het krenn hag o doa graet o soñj ganto : difen dazont ar yezh… Ar pezh a c'hallje sevel ur c'hleuz don a-walc'h etre kedveno an dud hag emzalc'hioù an « intellectuels-se » : « Il y avait à l'époque, chez nos anciens,une sensation de manipulation » a skriv (BS). Met talañ ouzh beli c'hall ne zleje ket bezañ aes tamm ebet...Soñjal ar ran e oa pouezus kén-ha-kén e vefe bet tud evelto evit lakaat war-wel kudenn ar yezhoù e Bro-C'hall. Marteze e fazian groñs diwar-benn ster an evezhiadennoù (BS). Ne ran ket emichañs.

Ha penaos e oa an traoù e-barzh kevredigezh Breizh ? Daoust hag-eñv ne oa ket argadusted anezhi ouzh an dud o klask saveteiñ ar yezh ? Marteze e oa ar respont ouzh an argadusted-se bezañ gant seurt emzalc'hioù ( anpoellek ? ) d'en em wareziñ a-benn kont. Piv a oar ?

(9) « Langue bretonne, nation française, république jacobine et perspective européenne », Francis FAVEREAU, Revue internationale d'éducation de Sèvres. [E linenn]


- 56 -



YA! REIZH E OA :

(LC): A part à la ferme, nous n'utilisions que rarement le breton.

(MM): Ce n'était pas injuste car je le comprenais mais ne le parlais pas.

(AB): Les parents ne voyaient pas l'intérêt d'apprendre le Breton à leurs enfants ayant été punis souvent a l'école lorsqu'un mot en Breton leur échappait.

(FC): Mon enthousiasme a été vite refroidi lorsque j'ai été en possession de mon beau breton. Les bretonnants de naissance n'en voulaient souvent pas. Ce n'est pas le nôtre disaient-ils ; Une vieille dame m'a même dit « Ah non alors on nous fait abandonner le breton et on voudrait me faire adopter celui là ; J'ai l'impression d'être trahie une deuxième fois ».

Alors j'ai cherché à comprendre ; J'ai rencontré Françoise Morvan (en procès avec Pêr Denez), plus apaisée depuis ; Une vraie bretonnante lucide. J'ai lu, cherché, compris par qui avait été « unifié » ce breton cela ne m'a pas trop plu...

Aze ez eo anv eus ar « peurunvan », d'an nebeutañ, lakaet diaes gant evezhiadennoù (FC) ; Luziet ken ha ken ez eo ar mare-se e gwirionez ha kalzik a draoù zo bet skrivet warnañ. Setu un nebeud goulennoù :

Ha liammet eo « ar peurunvan » neuze gant ar vroadelourien hebkén pe daoust hag-eñ e kemer perzh hennezh eus emdroâdur ar yezh bet boulc'het kent ?

Pesort gwriziennoù zo bet d'ar vroadelouriezh e Breizh ?

Ha gallout a reer komz eus ar vroadelouriezh e Breizh hep komz eus ar jakobiniezh, ar gomunouriezh ? Pe eus kement levezon zo bet o treuziñ Europa er mare-se ?...

Bezañ e c'hall bezañ ivez anv eus staliadur ur yezh skoueriekaet (standardisée) a oa ul lod eus he dezverkoù dizegemerus evit brezhonegerien a-vihanik er mare-se. Setu soñj Philippe BLANCHET degaset deomp dre dezenn Anna TRESOHLAVÀ : « Situation socio-linguistique actuelle en Bretagne » (22)

« L'instauration d'un code linguistique référentiel [...], parfois conçu comme absolu et déconnecté des variations sociales, n'est en fait souvent que le reflet de la domination ou de l'hégémonie d'un groupe social sur les autres et d'un choix idéologique adéquat (une manipulation plus ou moins inconsciente du besoin de référent commun pour une communauté). » Ce fonctionnement met en place une diglossie avec tout ce qui va avec ( jugement des variantes, insécurité linguistique, etc. ) et les langues cultures se trouvent donc menacées (Blanchet 2012 : 148).»

Padal e teu kement-mañ da heul da vezañ ret diouzh soñj Anna TRESOHLAVÀ :

« Il est certain qu'une langue peut exister et suffire à l'usage social complet de ses locuteurs sans être codifiée. Mais, dès que son existence se trouve menacée par une baisse de locuteurs et qu'elle fait l'objet d'efforts de revitalisation, il faut accepter cette partie d' « artificialité » pour l'aider à se remettre et à retrouver ses locuteurs et sphères d'usage – notamment à travers l'école qui en est l'une des institutions incontournables. »

Gallout a reer lenn un testeni, ivez, en oberenn Anna TRESOHLAVÀ hag a ziskouez e veze arveret ar yezh evit stourmoù politikel ; an dra-se a seblant din bezhañ nac'hek a-walc'h hag ur skoilh, zokén, evit saveteiñ ar yezh pe he c'hreñvaat

« Le militantisme des années 70 était différent de celui des débuts du mouvement breton. Les premiers Emsav s'intéressaient uniquement à la langue, éventuellement à la culture bretonne. Lena Louarn décrit le changement :« C'est là que nous avons pris un chemin différent de nos parents, en liant la langue aux luttes sociales [...] ». Elle apporte un exemple concret de 1980 : « Nous nous sommes tous battus a Plogoff, en breton, chacun portant un T-shirt « Nann d'an distruj nukleel ». Quand on chantait la Gwerz de Plogoff, tout le monde reprenait les paroles, car tout le monde savait encore le breton. » (Danielloù 2015).

(22) « Situation socio-linguistique actuelle en Bretagne », Thèse deAnna TRESOHLAVÀ.


- 57 -


Diwar ar poent ma vez klasket kenstagañ ul liv politikel ouzh yezh ur bopl bennak e reer ar fazi kennot he yezh gant un ideologiezh politikel diaes da ziverkañ. E degouezh ar brezhoneg ez eus bet seurt fazioù, da skouer e deroù an XXet kantved etre ar virourion hag ar republikaned pe e-pad bloavezhioù an eil brezel bed pe c'hoazh, gant oberiantiz Emsav nevez ar bloavezhioù 70…

Bez e vefen souezhet braz ma ne c'hallfe ket yezh ar Mormoned ezteuler traoù-all estreget o youl divrall da stardañ levezon ar vodernelezh war o c'humuniezh dezho.

Savet eo ar soñjoù diwar darempredoù gant ar bed, gant ar re-all hag ar yezh o laka e stumm, setu tout ! Livet eo bet feson hor yezh gant piv a-zehoù pe biv a-gleiz, diouzh skodoù galloud 'zo bet hep derc'hel kont eus deur hollek ar bobl vreton. Ar pezh a sinifi, ur wech ouzhpenn, ne zegas ket ur yezh mennozhioù politikel nemet ma vez klasket gant lod da reiñ d'an dud d'e grediñ ha gant lod-all bezañ plijet kaer d'e grediñ. Kement-mañ zo kentoc'h an atoradur politikel, war wrizienn sevenadurel don ur bopl.

E-keñver ar brezhoneg e seblant bezañ arvarus tre lakaat ar peurunvan d'un embregataerezh lakaet er pleustr gant ur strollad sokial bennak war unan all. Da vat eo ret ober stad eus ezhomm naturel ar Vretoned da virout bev o sevenadur hag o identelezh seul vuioc'h ma oant taget a-daolioù lezenn pe zroukprezegenn gant ar Jakobined.

E degouezh kenstagadenn ar brezhoneg ouzh un ideologiezh bennak a vije bet e c'haller stadañ adalek ar stourm politikel e fin an XVIIIet kantved, ha war-lerc'h e-pad eil Emsav ar vroadelourien betek trede Emsav ar stourmerien a-gleiz zokén ma'z eo bet benvekaet hor yezh evit kement tra-all kentoc'h eget he saveteiñ. Hervez ar mareoù e roas an ideologiezhioù ul liv disheñvel d'ar brezhoneg.

Ha pa oa disheñvel an eil re diouzh ar re all pouez an ideologiezhioù-se e teuas da vezañ ar brezhoneg, ken sturiet ma oa bet e gefridi sokial gant ar vruderezh leviadurel, un argemmenn geidañ, a-benn kont.

Ha kement-mañ zo heñvel ouzh an aspiaouadur politikel war emsav sokial ar beisanted vigoudenn e 1961. Gant-se e c'haller arvestiñ ouzh ur stourm a c'halloud o c'hoari diwar goust deur ar Vretoned ha degaset hennezh gant ar strolladoù politikel pe e vefe gall pe vreton. Ma felle d'ar sokialouriezh vreton, a oa bet anezhi a-raog F. MITTERRAND, distokañ diouzh an hini c'hall, a-benn saveteiñ an talvoudoù breizhek, e stader ez eo bet diaes dezhi a-viskoazh tennañ splet digant ar galloud sokialour kreizennet, pennholier ha trevadennel...

Diwar kement-mañ ez eus bet kreñvaet dizrannadur reizhiadel ar gevredigezh vreton a oa bras, dija, d'ar mare-se a-zivout plas ar sevenadur Breizh etre ar vourc'hizelezh eus un tu hag ar bopl eus an tu-all. Sort emzalc'hioù n'int ket evit harpañ saveteerezh ar brezhoneg... Ha nac'hus-tre e voe zokén a gav din.

J'ai vu des montagnes de parutions dans les conseils généraux régionaux que les bretonnants avaient obtenu de faire imprimer et qui dormaient là. Je vois toujours à ces niveaux dans les parutions officielles des pages en breton ( traduites parfois à grand frais ) que pratiquement personne ne lira mais, dit on, c'est pour avoir la paix des bretonnants, idem certaines subventions...

Yalc'hadoù dispignet zo bet marteze met perak ez eo bet embannet seurt traoù a-benn kont ? Se zo deuet diwar petra ?.. Daoust hag-eñv e vefe bet c'hoarvezet kement-mañ ma ne vije ket ar brezhoneg lakaet d'ur gwir vukenn gant ar galloud stad kreizennet. Da begement e sav ar freuz zo bet diwar distrujadenn ar yezh vreizhek hag an holl yezhoù distrujet a-ratozh-kàer estreget ar brezhoneg ? Da begement e sav priz diskar ar yezhoù steuñvet gant an trevadennour


- 58 -


A-zivout an trevadenniñ ( hag aze hini Afrika ) : setu un arroudenn eus levr Abert MEMMI e « PORTRAIT DU COLONISÉ, précédé du portrait du colonisateur », Petite bibliothèque Payot (23).

« Plus impardonnable est son crime historique contre le colonisé: elle l'aura versé sur le bord de la route, hors du temps contemporain. La question de savoir si le colonisé, livré à lui-même, aurait marché du même pas que les autres peuples n'a pas grande signification. En vérité stricte, nous n'en savons rien. Il est possible que non. Il n'y a certes pas que le facteur colonial pour expliquer le retard d'un peuple. Tous les pays n'ont pas suivi le même rythme que celui de l'Amérique ou de l' Angleterre ; ils avaient chacun leurs causes particulières de retard et leurs propres freins. Néanmoins, ils ont marché chacun de leur propre pas et dans leur voie. Au surplus, peut-on légitimer le malheur historique d'un peuple par les difficultés des autres ? Les colonisés ne sont pas les seules victimes de l'histoire, bien sûr, mais le malheur historique propre aux colonisés fut la colonisation.

À ce même faux problème revient la question si troublante pour beaucoup : le colonisé n'a-t-il pas, tout de même, profité de la colonisation ? Tout de même, le colonisateur n'a t'-il pas ouvert des routes, bâti des hôpitaux et des écoles ? Cette restriction, à la vie si dure, revient à dire que la colonisation fut tout de même positive ; car, sans elle, il n'y aurait eu ni routes, ni hôpitaux, ni écoles. Qu'en savons-nous ? Pourquoi devons-nous supposer que le colonisé se serait figé dans l'état où l'a trouvé le colonisateur ? On pourrait aussi bien affirmer le contraire : si la colonisation n'avait pas eu lieu, il y aurait eu plus d'écoles et plus d'hôpitaux. Si l'histoire tunisienne était mieux connue, on aurait vu que le pays était alors en pleine gésine. Après avoir exclu le colonisé de l'histoire, lui avoir interdit tout devenir, le colonisateur affirme son immobilité foncière, passée et définitive. »

An degas a vadober d'an trevadennidi eo ar mennozh plaenour arveret kalz gant ar veli drevadennour. Evelkent e vez komprenet pegen direizh e c'hall bezañ oberennoù an drevadennourion diwar displegadenn boellek Albert MEMMI ; poent eo, evit gwir, derc'hel kont eus an talm kreskiñ a zo da bep pobl… Penaos e c'haller kenderc'hel da bouezañ kement war madoberoù an trevadenniñ.


Ha degas soñj eus pinvidigezh Breizh gwechall a voe lakaet krabanoù roueed Bro-C'Hall warni a zo ret ? Daoust hag-eñ eo dav liammañ savidigezh baourentezh Breizh, a zo hini hon tadoù kozh enni, gant ar reizhiad rolloù kreizennet bet o tegas spletoù bras d'ar galloud kreiz abaoe François 1er war atiz Louis XI. En enep d'an tradenniñ ez eo naturel d' ur bopl mirout bev he sevenadur ha kement-mañ a zo reizhwiriek groñs d'ar Vretoned pa vez sellet ouzh o Istor dezho... O ali a-zivout o yezh n'eo ket bet goulennet diganto biskoazh : « Rankout a ranke honnezh steuziañ kuit ha mat pell zo! » Koulskoude, chom hep mond diwar-wel diouzh an denelezh an hini eo a zo un ersav mab-den just a-walc'h ha pa c'hall hennezh bezañ lakaet d'un dra disampart a-wechoù.

Graet e vez ganin un diforc'h braz etre an denelezh hag an denelouriezh. Pa vez meiziet gant an hini gentañ yezhoù niveruz ha disheñvel-tre er bed a-bezh, an eben a zistera mouezhiañ mab-den dre arver un hanter-zousenn anezho hepkén : un trevadenniñ modern eo ( kroget pell zo memestra! )

Met daoust hag-eñ e oa an ersav-se dizampart ? pe wasket ?

Da-geñver kolok « Fest Etrekelteg An Oriant » (5 Eost 2022) e oa bet disklaeriet gant Prezidant rannvro Breizh, Ao. L. CHESNAIS-GIRARD, e vanke Stad Gall 12 Miliard a euroioù bep bloaz da Vreizh o vezañ ma gemer perzh Breizh eus ar striv armerzhel broad. Hogen e tistro e yalc'had Breizh 1 miliard 700 000 euro hebkén, da lavarout eo a-boan kellidsteuñv [budget] Roazhon. Abaoe pegeit e pad an afer-se ? Talm sokio-armerzhel breton a zo stardet a-ratozh kaer eta gant ar Republik hiziv ? Ha ne denn ket ar jeu-se da hini an drevadennidi dispaket o diasterioù deomp gant Albert MEMMI ?

(23) « Portrait du colonisé précédé du portrait du colonisateur », Albert MEMMI, écrivain.


- 59 -


(FC): J'ai rencontré, peu c'est vrai, des élèves dans des écoles Diwan qui les avaient choisies pour de mauvaises raisons...

Me a zo tuet da soñjal ne vije ket bet gwall dra evit ar brezhoneg ma ne vije ket bet diwanadur « Diwan » ; war-lerc'h eo bet krouet « Div yezh » ha diwezatoc'h « Dihun ». broudet eo bet an deskadurezh a-bezh war an dachenn-mañ gant ganedigezh « Diwan ». Setu un testeni ' m eus bet digant (RQ) bet skoalerez e deroù « Diwan » :

« E-maez skol ar republik eo bet savet skol kentañ e Lambaol e 1978. Da vare-se, brud « Diwan » a oa fall-tre e Breizh. Setu ersavioù zo bet e penn kentañ : « Un torfed e oa lakaat e vugale e Diwan...» evit lod. Gwelet e oa « Diwan » evel ur « Ghetto » emrenelourien,... liammet gant ar FLB... hag-all » ...

« Souezus a dra eo deuet da vezañ « élitiste » war dro bloavezhioù 2000 peogwir e oa dibabet ar vugale sañset evit mont tre « Diwan »... Ar mennozh-se a oa d'an dud gant raksoñjoù. »

« Ar familhoù a yae e darempred gant tudoù tomm ouzh sevenadur Breizh evit kaout dont a-benn da arc'hantañ ar skolioù...» « Darvoudoù a vez aozet, ivez, a-hed ar bloaz gant Diwan a-benn paeañ : ar feurm, ar skoazellerien, ar sal debriñ, an arrebeuri hag-all...»

« Gras da se eo bet strewet skolioù tamm ha tamm memestra.»

« Daoust d'an holl ziaesterioù ( ha n'int ket echu c'hoazh ) eo deuet « Diwan » a-benn da ginnig un dra sirius d'ar familhoù...Met n'eo ket un dra a veze lâret ! »


(FC): De l'extérieur certains bretons jusqu'au-boutistes semblent cultiver l'entre-soi, le communautarisme et donc l'exclusion, le repli et l'intolérance...

Ne c'hallan ket lâr ar c'hontrol rak skouerioù a-eneb ebet ganin padal on bet degemeret mat tre, dalc'hmat, gant tud bet desket ar brezhoneg mod peurunvan. An darempred a vez gouzañvus naturel ha hegarat. Ar pezh n'eo ket gwir atav gant tud bet o teskiñ ar brezhoneg diouzh bronn o mamm. Ar c'houzañvusted-se an hini eo he deus kleuziet ennon ar c'hoant da vont pelloc'h gant ar brezhoneg ha klask tostaat ouzh brezhoneg ma zad : hini ar re gozh neuze...

Un diviz a zo memestra hag a zo kemer ar yezh evel ur yezh ha n'eo ket stagañ un talvoud politikel outi eo. Ur fazi bras a vefe.

Met evit lâr an traoù ez-reizh e vefe ret respont d'ar goulenn savet araok ganin : « Ha penaos e oa an traoù e-barzh ar gevredigezh Vreizh ? Daoust hag-eñ ne oa ket argadusted anezhi ouzh an dud o klask saveteiñ ar yezh ? Marteze e oa ar respont ouzh an argadusted-se bezañ gant seurt emzalc'hioù (anpoellek?) d'en em wareziñ a-benn kont ? Yann a oar ? »

A-hend-all piv en deus deur da devel war ar brezhoneg ?... Tevel war fed ar pobloù ? Hag an unvanadur 'ba ar jeu da vat ? Ha direnkus ez eo ur yezh evit lod pa'z eo anv eus ur merk identelezh ?

(FC): Parfois énervée j'aurais aimé que les bretonnants apprennent le breton en dehors des circuits scolaires, que ces jeunes soient dans l'école de la république et que les subventions servent aux jeunes en difficultés et aux zones défavorisées.

Ar c'helenn zo un dra hag an deskadurezh stad zo un dra all... Furoc'h ez eo dispartiañ an traoù evit prederiañ war an danvez-se. 


- 60 -


(FC): Je suis navrée, j'ai dressé un tableau bien noir, avec la volonté aussi de mettre en lumière l'autre versant du problème partant du principe que répondraient à votre questionnaire des gens enthousiastes néo-bretonnants.

Ret eo distokañ an traoù an eil-re diouzh ar re-all c'hoazh hag adarre. Stummoù kozh ar brezhoneg a zo anezho e brezhoneg a-vremañ; stummoù deuet da vezañ dianv da Vrezhonegerien a-vihanik a-wechoù hag a c'hallfe pinvidikaat ar brezhoneg komzet en-dro. Ne gredan ket e vez anavezet ar stumm « dreist-ambilh » gant tud ar Vro Vigoudenn (soñjal a ran e oa anezhi er vro gwechall-gozh). Petra 'zo fall d'an dra-se ?

Ar peurunvan n'eo ket ken yaouank ha se diouzh ma soñj. E-barzh ar gomz « néo-bretonnant » eo ret keñverellaat ar ger « néo » neuze. Ur gomz politikel an hini eo staget ouzh ar « peurunvan » gant lod tud a-enep groñs distro ar brezhoneg er gevredigezh ; c'hoant ganto diskar ar peurunvan. Pal an dud-se eo lakaat direizhwiriek an emdreiñ yezh-se ha tevel war ar youl mirout bev ar brezhoneg.

Reizhoc'h eo teuler drezen ouzh tud o teskiñ brezhoneg war-bouez derc'hel kont eus ar gwirvoud ha n'eo ket eus raksoñjoù eo. Ar gallekadurioù hag un taol-mouez galleg a zo ur gwirvoud siwazh. Evelkent ez eo dav kavout ar respont d'an diforc'hoù maleüvurus-se e diouver an treuzkas hag e-barzh ideologiezh Bro-C'hall dreist-holl. N'eo ket atebek eus ar jeu-se an dud desket nevez zo e brezhoneg ( da lavarout eo « les néo-bretonnants » ) peogwir n'o doa ket bet tro da zeskiñ ar yezh er gêr.

Daoust hag-eñ ez eo ur brezhoneger nevez un den bet o teskiñ gantañ un tamm peurunvan pe brezhoneg skol veur Brest ? Penaos urzhiañ an dud bet o klevout un tamm mat a vigoudenneg hag a zo gant ar c'hoant da skrivañ e brezhoneg peurunvan ? Reizh pe direizh o brezhoneg a-benn kont ?

(FC): Je vous souhaite le meilleur et une défense de la culture bretonne moins sous emprise, plus diversifiée, plurielle et réaliste et peut-être qu'un jour le tableau sera plus nuancé.

Ar savboentoù savet diwar an ideologiezh n'o deus tamm plas ebet en dazont ar brezhoneg. Ret eo distokañ diouzh ar fedoù, an darvoudoù, an ideologiezhioù dreist-holl... ha lakaat ar gudenn war ul live kalz uhelloc'h : hini dînded mab-den. Gant-se ha dre hud e teu an traoù da vezañ sklaer tre a-daol-trumm...


6-21 Ha levezonet oc'h bet da zilezel ar yezh ?

Kalzik ac'hanoc'h a soñj bezañ bet levezonet e mod pe vod...

Evit resisaat an traoù e kavoc'h an daolenn da-heul savet diwar an niver a dud a gav dezho bezañ bet levezonet ( 30 ac'hanoc'h ).

- 23 ac'hanoc'h o deus graet ur respont resis

- ha 7 o deus graet ul liesrespont.


- 61 -


Roll ar familh a zo a-bouez :

1)-Evit hon tud deomp-ni :

33% o doa digalonekaet o bugale dezho ouzh  deskiñ brezhoneg. Bugale all ne vezent ket kalonekaet gant 22% eus an tud ouzhpenn.


-Gant an daolenn « 3-3 Bzg a oa lakaet d'un dra didalvoud ? », pajenn 26, e vez meneget :

Talvoudus e oa ar brezhoneg memestra evit kazi an hanterenn eus ar gevredigezh.

Didalvoud e oa ar brezhoneg betek 38% eus ar gevredigezh. Met pa seller pizh ouzh respontoù e-keñver hon tudoù e pign an tregantad betek 48% eus ar respontoù.

Neuze, al levezon eus ar familhoù 33 % a zo hini hon tudoù kentoc'h. Kement-mañ a glot gant ar fed bezañ lakaet ar yezh d'un dra didalvoud gant ar familhoù 34% ( taolenn « 3-3… » )

Evel-henn ez eo bras a-walc'h levezon hon tud-deomp-ni rak 55% (33% + 22%) anezho o doa graet netra evit sikour ar re o doa c'hoant gouzout yezh o zud. Evel ma'z eo bet meneget er goulenn « 2-2 Ho tud a gomze brezhoneg ouzhoc'h ? », pajenn 17, n'eus ken met 20,5% eus hon tud o dije treuzkaset ar yezh. An diforc'h a zo splann neuze...

2) - Evit an tadoù-kozh

-Gant an daolenn « 2-1 Piv a gomze deoc'h neuze estreget hon tud ? », pajenn 19,e vez meneget « 52% eus hon tadoù-kozh o doa treuzkaset ar yezh. Ar pezh 'zo poellek rak o yezh naturel dezho a oa ar brezhoneg ha lod ( kalzik ? ) anezho ne ouient ket mat ar galleg pa ne veze tamm galleg ebet ganto evit lod-all. Resisaet ez eo an traoù gant an daolenn « 3-2 An dud a soñje dezho e ranked doujañ ouzh ar BZG », pajenn 23, 61% eus an tadoù-kozh a rae.

Neuze e oa yaekoc'h levezon hon tadoù-kozh evit hini hon tud deomp-ni hag an diviz troc'hañ an treuzkadur a zo deuet diwar soñjoù hon tud evit doare.

A-ziavaez ez eus bet deuet ul levezon nac'hek all ivez : digant ar vistri skol 17% ha digant tud all 22%

An amezeien ne seblantont ket bezañ degaset seurt traoù d'ar re yaouank : 6% hepken, ar pezh a respont un tamm d'ar goulennoù graet el lodenn « 3-3 Bzg a oa lakaet d'un dra didalvoud ? »

« Marteze ne grede ket an dud lavarout o soñj da vat e-maez ar familh rak ur santadenn direnkus ha grevus a-walc'h a vije bet staget ouzh an diviz : lezel mont ar brezhoneg d'an traoñ ? » Setu un evezhiadenn (BS) (skrivet pelloc'h) a laka ar gudenn-se war-wel diouzh ma soñj : « Ça dépend, on sentait un vrai traumatisme suite aux interdictions de l'état français »


- 62 -


Soñjal a ran e oa un tabou 'ba ar gevredigezh hag a zo anezhañ c'hoazh hiziv. N'eo ket diskoulmet c'hoazh ha marteze ne vo ket...N'eo ket un dra vat evit dazont ar yezh diouzh ma soñj.

6-22 Bzg a oa lakaet d'un dra didalvoud ? Gant piv ? (diwar an daolenn « 3-3 » pajenn 26 - 28)

« ... Neuze daoust hag-eñ e oa un emzalc'h disheñvel e-kreiz ar familh diouzh hini er gevredigezh... Marteze ne grede ket an dud lavarout o soñj da vat e-maez ar familh? Daoust hag-eñ e oa hon tud deomp-ni o dije divizet da sevel un troc'h da vat : diwar an daolenn « 6-21 », pajenn 61 - 62.

Hevel-henn e vije kentoc'h hon tudoù deomp-ni o dije divizet da zilezel ar yezh evit gwir… Bez e oa un emzalc'h disheñvel e-kreiz ar familh diouzh hini a veze roet digant an dud er gevredigezh...Dre vras ne veze ket komzet eus ar yezh el lec'hioù boutin... Ha perak ne veze komz ebet digant ar c'halz a-zivout difenn ar brezhoneg ?

Hag un tabou a oa war an dachenn-mañ ? Gall a reer sevel ar goulenn da heul : perak ne veze ket komzet eus kement-mañ pa veze ul lodenn vat a yaouankiz digalonekaet pe lezet a gostez o c'hoantoù da zeskiñ ar yezh. Marteze ne oa ket tre en o bleud an tud war an danvez-se...

Ur c'hedveno kreñv a oa o sturiañ speredoù ; gwelloc'h e oa d'an dud lezel an traoù e stad ma oant.., hep mont a-enep. Neuze en em gaver gant ur goulenn all : daoust hag-eñ e oa an holl dud a-du gant an dro-spered-mañ er c'houlz-se ?


IZILI AR FAMILH :

(PC): Je dirais plutôt que la famille ne m'a pas incité à apprendre le breton.

(BG): Par les membres de ma famille, je n'ai ni été incitée à délaisser le breton ni été incitée à l'apprendre davantage. Pour mes parents et grands-parents, le français était plus important que le breton.

(MFT): Pas ouvertement mais ni ma grand-mère maternelle ( je n'ai pas connu mon grand-père paternel) ni d'autres ont pris l'initiative de m'apprendre.

(MM): Non pas ouvertement mais personne ne m'a encouragée à l'apprendre.

(BLP): Non, mais pas d'encouragement non plus.


TUD:

(PC): Oui ça ne te servira à rien.

(IL): Ma mère a délaissé la langue au fil du temps, elle disait que c'était une langue de vieux, d'avant... Elle n'a pas trop compris que je prenne des cours à l'âge adulte.

(PB): Parents.

(FMD): Parents.


AR C'HELENN:

(RL): Enseignants, Oui ; matière non proposée à l'enseignement.

(FMD): Enseignants.

(MTQ): Je n'aurai jamais eu l'idée d'utiliser la langue bretonne à l'école !!!


'BA AR GEVREDIGEZH:

(VA): Non, ça c'est fait comme ça! Les gens en général parlaient plus le français.

(FD): Ce n'était pas exprimé comme un abandon, juste un état de fait, comme on lavait au lavoir autrefois, maintenant c'était mieux avec la machine à laver, pour la langue on allait très bien s'exprimer en français et apprendre l'anglais, l'espagnol, on regardait vers l'Europe qui allait nous sauver des guerres, le breton n'avait plus d'intérêt, un vieil habit dont on se déleste !

(BC): Non pas besoin, le temps fait son œuvre.


- 63 -


TUD-ALL:

(CL): Des camarades.

(LF): Les filles et les petits camarades du bourg.

(TQ): Les touristes entre autres Quimpérois, qui se moquaient de nous.

(FMD): Les Français que j'ai fréquentés hors de Bretagne, à part mes camarades basques.


AMEZEIEN:

(PB): Voisins.


6-3 Divizet ho poa lezel ar yezh a-gostez ?

Bez ez eus kazi an hanterenn o doa dilezet ar yezh ha 16% dre forzh dre ma ne oa ket tu da zeskiñ pe gomz anezhi ken. Ne oa ket ar memes abegoù ganto ha reoù o zud met sevel a ra un disoc'h heñvel a-benn kont : ar yaouankizoù graet o soñj ganto dre heg dre gaer betek 64 % (48% + 16%) ne oant ket mui sachet gant ar yezh… Da vare-se eo bet drastet ul lodenn vras eus herêzh ar Vretoned…

Anv ez eo aze eus an argerzh heñvellaat a zo hor rummad deomp-ni an hini nemetañ en dije bevet e efedusted hag e disoc'hoù evit gwir, siwazh. Eus an argerzh-se e oa bet gwazh un hanterenn vras ac'hanoc'h. Pa vez sellet ouzh ar respontoù ez eus reoù na felle ket dezho lezel ar yezh da vont d'an traoñ ha reoù all bet rediet d'en ober dre heg... Setu savboent J. FISHMAN, sokioyezhoniour, diwar-benn an argerzh-se, bet degaset deomp e tezenn Anna TRESOHLAVA(22)

« Joshua Fishman décrit ce phénomène comme long et cumulatif, qui va de pair avec un changement social plus large. Il voit ses sources dans trois « dislocations » de la communauté. Tout d'abord, il s'agit de dislocation physique et démographique, qui peut apparaître sous forme de transfert, émigration, conséquences de catastrophes naturelles ou humaines comme guerres, génocides, etc. Ensuite, il parle des dislocations sociales et culturelles.

A cela s'ajoute bien sûr la cause de la politique linguistique répressive (Fishman 1991 : 55-65), comme par exemple pour les langues régionales en France. Dans leurs cas, elle avait pour conséquence d'abord la dislocation socio-culturelle, mais a été également accompagnée par l'émigration d'une partie de la population ( pour des raisons de pauvreté croissante ). »

Setu perak e soñjan ne oa ket deuet dilez ar brezhoneg war-wel gant ar « mont war-araok » hepkén... Petra lavarout neuze diwar-benn ar rolloù a leze hag a lez hiziv c'hoazh ur pouez dister hepkén d'ar rannvroioù. Hiziv c'hoazh, e-giz gwechall da vare ar rouaned, ne vez ket divizet, e Breizh, feur an tailhoù. Paourekadur Breizh ne c'hall ket bezañ displeget gant e ziaesterioù diabarzh hepkén. An doare tuta war-bouez ar c'henstrivadegoù, da skouer. .. Sed aze ur c'hiz efedus evit lakaat an dud da vezañ suj d'ar galloud kreiz.

« Georg Kremnitz (2013a : 180) écrit que l'assimilation linguistique était habituellement un processus de longue durée, mais aujourd'hui, « il peut subir des accélérations spectaculaires » à cause de la présence des médias. » (22)

(22) « Situation socio-linguistique actuelle en Bretagne », Thèse de Anna TRESOHLAVÀ.


- 64 -


N' EM BOA KET :

(RV): Non la langue bretonne m'a permis d'être à même de mieux apprendre d'autres parlers.

(JS): Non et je suis même fier de pouvoir tenir une conversation en breton.

(BP): Non mais je ne maîtrisais pas assez la langue pour que cela influe sur une telle décision.


YA :

- Diemskiant eus pouez ur yezh.

- Ar brezhoneg ne oa ket ar yezh-vamm mui ha lod n'en em santent ket reizhwiriek a-walc'h evit prezeg anezhañ.

- Ar vezh staget ouzh ar yezh : « warlerc'hiet »

- Mestroni ar c'hedveno a oa anezhi war ar yaouankiz he deus levezonet kalz emzalc'hioù hor rummad.

(RC): N'étant-pas la langue que l'on m'a apprise en 1er, et n'étant qu'un gamin ( bugel ).

(NL): Je ne me sentais pas à l'aise pour la parler, je ne me sentais pas légitime.

(AC): Je n'y trouvais pas grand intérêt, j'avais l'impression que seuls les vieux la parlaient.

(PB): Pas de conscience de l'importance de préserver la langue, j'étais sous l'influence de la pensée dominante.

(FG): Oui, le breton véhiculait un sentiment de honte.


DRE-FORZH :

- Ne oa ket tu da zeskiñ brezhoneg kén. Kroget e oa gant familhoù chom hep treuzkas ar yezh hag ar skolioù e brezhoneg ne oa ket anezho c'hoazh evit gwir koulz lavarout...7% eus ar respontoù hepkén o deus meneget e oa kentelioù er skol. Gwelloc'h e oa el lise gant 45% eus ar respontoù ; met araok an amzer krennard e chome dibosubl evit toud ar rummad kazi...

- Lod-all ne oant ket mennet a-walc'h… Ar pezh a zo komprenadus gant ar stad fall pe zivrud a oa graet eus ar yezh er mare-se.

(PC): Il n'y avait pas de possibilité d'apprendre la langue.

(RD): Je dirais que c'est par la force des choses que « pratiquer » et même continuer à l'apprendre et l'étudier étaient « impossibles » pour un jeune lambda.

(JB): Oui en 1980 / 1990 entre personnes de ma génération... Je suis allée poursuivre mes études à Brest, le milieu bretonnant était bien loin ! J'ai ensuite vécu à Brest de 1996 à 2009, aucune occasion de parler breton.

(MCM): Pas d'occasion de la pratiquer et sûrement pas de motivation suffisante de ma part non plus pour maintenir mes connaissances...

(RK): Ne oa ket amzer awalc'h evit deskiñ bzg.


- 65 -


6-4 Diwar peseurt abeg ?

An abeg pennañ en dije graet d'an dud dilezel ar yezh e oa ar mod nevez : Niver a respontoù « ya » zo uhel a-walc'h : 1 diwar 2 hag ouzhpenn se n'eus respont nac'hek ebet...

Lakaet e oa ar yezh d'un dra warlerc'hiet : Bez ez eus (27%) eus an dibaboù met bez ez eus muioc'h a dud n'o deus ket choazet an abeg-mañ... Daoust d'an abeg pennañ staget ouzh an dro-lavar da-heul : « ar mod a oa », e oa skeudenn fall ar yezh « warlerc'hiet » 'ba pennoù an dud ivez.

Goude e teu ar vezh staget ouzh ar yezh : (16%) met ez eus tud (9%) a-enep ar santimant-mañ.

Hag ar yezh lakaet da skoilh : (7%) hepkén met ( 11%) a zo a-enep.

Un nebeud tud o doa kendalc'het da gomz brezhoneg : Marteze e c'haller lavaret e oa un dra reizhwiriek mik plas ar brezhoneg er gevredigezh evito.


AR MOD NEVEZ E OA :

(LC): Oui, en dehors de la ferme.

(LF): Mes parents ne me l'ont pas transmise. Seul le français me permettait de m'exprimer...

(BC): Oui, le breton ne paraissait pas être l'avenir.

(FMD): J'ai dû m'expatrier pour gagner ma vie et l'anglais devint une nécessité professionnelle et sociétale pour moi tandis que le breton devint plus un symbole de reconnaissance entre " pays" et pour cela, quelques mots suffisaient.

(PO): Les occasions de pratiquer ont diminué ( disparition des pratiquants ).

(NL): Pour les jeunes, oui.

(GD): Plus personne ne parlait breton dans mon entourage et les habitants de Loire Atlantique que je côtoyais alors parlaient un peu le gallo.

(VA): Je n'avais pas le choix, à part les personnes âgées, personne ne me parlait en breton : C'était l'usage.

(CLG): Petit à petit.

(JB): Oui en 1980/1990 entre personnes de ma génération… Je suis allée poursuivre mes études à Brest, le milieu bretonnant était bien loin ! J'ai ensuite vécu à Brest de 1996 à 2009, aucune occasion de parler breton.

(JPK): Evel just.


UN DRA WARLERC'HIET :

(CLG):Pour l'éducation nationale évidemment.


- 66 -


MEZHUS :

(AC): Ya les collabos des mouvements bretons avaient laissé derrière eux de très mauvais souvenirs, associés au mot Breizh Atao très mal vu alors et passant pour des défenseurs de la langue.

(FD): Un peu oui. C'était la langue que ceux qui n'avaient pas d'ambition allaient continuer à parler. Dans ma famille, je pense qu'elle était associée à des paysans ayant peu fréquenté le système scolaire.

(NL): C'était le vécu de mes parents.


UR SKOILH :

7% YA

(RC): Oui pour les études, en 1960.

(AC): La question ne se posait même pas.

(RK): Ne oa ket amzer a-walc'h evit deskiñ bzg.

11% KET

(BC) : Non, au contraire, bilingue de naissance, on sait que l'on peut exprimer une même chose dans des langues différentes. Je parle mieux l'allemand que le breton. J'ai appris l'anglais par moi même.


6-5 Klasket ho poa deskiñ ar yezh ?

Deuet eo neuze, evit ar wech kentañ, doareoù « kalvezadel » da zeskiñ ar yezh... Ar c'hentelioù, ur yezh « standard » enno, bet degaset er skolioù eo (pe e stummadurioù zo hiziv)...Ar pezh a zo pouezus kén ha kén evit saveteiñ ar yezh...

Amañ e pedan ac'hanoc'h da lenn ul lizher 'm boa skrivet d'un denez he deus respontet d'ar c'houlennaoueg. Kavout a reoc'h al lizher-se e fin al lodenn «DAVEOU » (pajenn 131 - 132 - 133 - 134 - 135)


6-6 Aes e oa lâret d'an dud ho c'hoant da zeskiñ ar yezh pe d'ober ganti ?

24 respont : 47%

Nebeud ac'hanoc'h o deus respontet :

Un hanterenn ac'hanoc'h a gav dezho e oa aes a-walc'h.

Ha diaes kentoc'h evit an drederenn.

Lod-all n'ouzont ket tre.


NE OA KET:

(FC): Cela paraissait une lubie.

(TQ): Non, les parents en ont gardé le monopole, c'était leur moyen de converser sans être compris.

(PB): Non, on faisait l'objet de railleries.

(NC): Non, pas dans les années 70.


- 67 -



YA :

(LLL): Aes a-walc'h e oa, met kalz tud a rae goap ouzh an dra-mañ.

(JB): Oui, c'est une fierté, car c'est rare aujourd'hui.

(MCM): Cela ne me posait pas de problème au lycée.


6-7 Petra en dije degaset deoc'h mont pelloc'h gant ar yezh ?

36 respont : 70%

Sevenadur...Kejañ gant ar re-all...Identelezh...Gwriziennoù...Ar yezh he-unan...Hiraez ar bugaleaj...

Ma'z eo resis a-walc'h evit lod e chom ur meskaj abegoù evit reoù-all.


SEVENADUR :

(FC): Comprendre de quelle manière elle survivait dans le français, comprendre la toponymie, comprendre certaines pratiques culturelles.

(FD): En 1983, lorsque j'ai côtoyé des personnes qui avaient conservé la langue très vivante en Pays bigouden, ici, c'était familier comme beaucoup d'autres témoins de la culture qui n'avait pas disparue (vêtements, organisation des fermes, tradition culinaire).

(RT): Les années 80, une fois à l'extérieur du territoire breton, une envie de lire cette langue. Mais la marche était trop haute, et les contraintes logistiques, professionnelles et familiales trop importantes. Une envie de connaître, être plus informé sur la culture bretonne.

(NP): La chorale en breton.

(BP): Un challenge personnel. Depuis 2000, nous avons repris les cours de danses bretonnes que nous maîtrisons maintenant très bien.

(FG): J'aimais les sonorités de la langue. J'avais une attirance pour les langues étrangères.

(BT): Les années 70/80 c'est l'effervescence culturelle en Bretagne (musique, danse, langue...) Pour moi c'était un tout, j'ai donc suivi des cours du soir.

(VA): Pour ma propre culture et par rapport au passé.


KEJAÑ GANT AR RE-ALL :

(RC): Belle-famille léonarde, pratiquant un breton difficile à comprendre pour un Bigouden et proche du breton littéraire.

(CLF): À mon retour en Bretagne, prise de conscience de certaines expressions échangées avec mes collègues de travail ( plus au niveau blagues ) et petit à petit, j'ai pris conscience de cette langue qui est toujours vivante et qui existe dans notre quotidien ; j'aime maintenant employer ces expressions.

(JB): Pouvoir participer aux conversations avec les anciens et comprendre les sketches en breton de Pierre Jakez Helias que mon père jouait avec son ami d'enfance : les deux compères « Jakez Krohen et Guillou Vihan » ( dour kologn, butun kaoc'h marc'h... )

(MCM): Pouvoir connaître et conserver la langue de mes grands-parents, de mes ancêtres. Parler avec mes propres parents et peu-être aussi mes futurs patients âgés ( projet d'entreprendre des études d'infirmière ).

(LT): Kejañ gant tudoù entanet gant ar yezh. Ar pezh ' m eus graet diwezhatoc'h.

(AC): Se réapproprier une langue oubliée, retrouver ses racines, mieux lire et comprendre les paroles, les écrits ; pouvoir converser un peu avec les petits-enfants scolarisés à Diwan ou d'autres personnes.


- 68 -


(RK): Evit kompren ma zud.

(FMD: Pouvoir échanger avec mes compatriotes.


HIRAEZ AR BUGALEAJ :

(LL): Karout a raen ma mamm-gozh. Keuz 'm eus peogwir pa 'z on bet gouest da breg bzg ne oa ket ken ganeomp.

(AB): La nostalgie de mon enfance, de mes parents et tous les souvenirs qui vont avec.


EVIT AR YEZH :

(BLP): J'aime cette langue, belle, riche d'expressions, mais avec qui la parler ? Je pense que si mes grands-parents avaient été présents plus longtemps je l'aurais apprise, du moins je l'aurais parlée plus facilement.

(BC): Je le parle comme je peux. Je n'ai pas tous les mots, ni toutes les conjugaisons, mais ça me suffit pour m'exprimer. Je reste sur ma voie ; ça reste du breton oral, naturel.

(JPK): Peogwir 'meuz preged breizhoneg d'ar wech, degouezh dalc'hañ peg.

(NC): Le fait que ce soit la langue maternelle de mes parents et de mes grands-parents. Je considérais cela comme une chance pour moi de pouvoir être bilingue.


GWRIZIENNOÙ hag IDENTELEZH :

(PB): Mieux comprendre, retour aux racines ; le breton que j'entendais à la radio m'écorchait les oreilles, ce n'était pas le breton parlé de mon enfance, ça m'a freiné dans l'idée de prendre des cours. En même temps, sans savoir lire ni écrire, c'était difficile d'aller plus loin. Je n'aurais pas pris de cours si le formateur n'avait pas l'accent ( taol-mouezh ) correct, c'est très important pour moi. Je ne reconnaissais pas le breton parlé avec les nouveaux locuteurs qui ne prennent pas en compte cet aspect « accent » qui fait toute la musique de la langue.

(MPQ): Ne pas perdre ce que j'ai appris enfant, conserver mes racines.

(RL): Je ressentais la frustration de comprendre le contenu de l'échange des conversations, mais d'être bloquée pour l'oraliser. Je ne me sentais pas suffisamment en confiance, d'utiliser une langue identifiée comme « interdite ». J'étais dans la génération militante anti-centrale nucléaire à Plogoff, dans un contexte bretonnant musical ( Stivell- Servat), les radios libres en breton... J'avais passé deux ans d'études en Lorraine. Je m'inscrivais donc dans la revendication de l'identité bretonne de ces années-là.

(NL): C'était mon identité, mes racines.

(GD): La recherche de mes racines.

(LLL): Pa m'oa bet bugale e oa deuet a-bouez din treuzkaz yezh ma bro dezho. Ur staj c'hwec'h miz m'oa heuliet gant Stumdi, ha setu me o pregen d'am bugale e brezhoneg nemetkén !

(RV): Pour moi, il n'a jamais été question d'abandonner une langue sans laquelle je perdrais mes repères pour devenir un diplômé malléable et esclave d'une culture parisianiste prétentieuse.

(RG): Quand j'ai été en retraite et que j'ai embarqué, comme bénévole en 1992 sur le <Cap- Sizun> à Audierne avec des amis plus anciens que moi. Quand ils se mettaient à parler breton il me manquait quelque-chose. BRETON tout comme eux je suis mais j'ai l'impression d'être amputé. Il me manque ma LANGUE , LE BRETON.

(LF): La découverte de mon identité bretonne, le fait que l'enseignement scolaire ait occulté voire falsifié l'histoire de la Bretagne, la lecture de « Comment peut-on être breton » de Morvan Lebesque, etc... L'exil, j'ai vécu 40 ans à Dijon. J'ai essayé un peu par « Assimil » mais je n'ai pas été très persévérant... n'étant plus en « immersion ». Par contre ça m'a permis de pouvoir le lire, du moins les mots usuels car ce n'est pas évident.

 - 69 -


(PK): Le breton est pour moi une partie essentielle de ma culture. Hep Brezhoneg, Breizh ebet!

(RD): Je suis breton, né en Bretagne, mes gènes sont bretons, mon cerveau est un héritage, qui à « vécu, survécu en breton » pendant plusieurs siècles, voir plus, je ne sais pas, il me semblait évident de tenir à bien observer tout ça, de renforcer cet élément fondamental de mon humanité, le renier était pour moi inconcevable, plutôt mourir.

(MK): Ma identelezh vrezhonek : ne c'hallen ket lâret « me zo breton » hep ober strivoù evit en em bec'hennañ ma yezh gollet.

(BS): Faire survivre cette culture et ce mode de vie. Mais ce n'est pas seulement la langue qui y contribuera. Sur ma génération, environ 50% d'entre nous avons dû quitter le Pays Bigouden pour travailler. Les activités liées à l'agriculture et à la pêche ont été sévèrement amputées par un tas de facteurs. La vie et l'animation a en conséquence fortement changé ( il suffit de regarder la vie dans les bars actuellement et celle qui y régnait il y a encore 30 ans, l'aube des années 90; Plus rien à voir ! ). Par ailleurs dans les villages côtiers, la plus part des maisons sont rachetées par des gens venant de l'extérieur. Cette situation est également facteur de désintégration de ce qui reste de la culture, sachant qu'une partie de cette population passagère instaure au même titre que dans les villes dont ils sont généralement originaires, une somme d'interdictions : limitation des activités sur les zones portuaires ( parce que c'est bruyant ! ), limitation des animaux ( parce que c'est bruyant également ). Tout cela n'est pas facteur de développement économique, ni d'un plus grand retour à la vie... et à la culture ou alors pas la même…). Je souhaite conserver mes quelques rudiments mais tel qu'on le parlait chez moi. Je souhaite pouvoir transmettre ce que j'ai vécu dans mon enfance et contrer ces arrivants qui racontent l'histoire proche à travers des livres, et sont parfois insultants ; J'ai entendu un « conteur » expliquer à son public qu'il tenait ses anecdotes de personnes à qui il payait à boire...En plus, le breton devrait être promu comme il le mérite en tant que dernière langue celtique parlée en Europe continentale. Il appartient au patrimoine de la Bretagne, de l'Europe et du monde.

Enfin, les anciens qui ont vus et vécus des situations qui pourraient témoigner, craignent par sentiments d'infériorité de se manifester face aux intellectuels qui théorisent et ont souvent envahi la place. Dommage...

(IL): La maturité et l'éloignement m'ont fait comprendre de la richesse de la langue de notre pays. Idem pour la culture. Après mon bac, je suis partie à Rennes, et j'y ai vécu plus de 30 ans. Je ne suis de retour au Pays que depuis un an. Nous venons d'emménager à Tréffiagat. A Rennes j'ai pris des cours de danse bretonne pendant des années ainsi que des cours d'accordéon diatonique, et j'ai suivi une formation intensive de 6 mois en Breton, avec Skol an Emsav. A Rennes et dans les alentours, il existe un vrai milieu de culture bretonne, avec un réseau actif. Je m'y sentais dans mon élément.

(CL): La fierté de mes racines.


***

- 70 -


Share